Vrijheid en de kracht van literatuur

Emmelien Kramer maakte een valse start in de Nederlandse letteren. Haar eerste twee romans zijn ondermaats geschreven en werden dan ook nauwelijks opgemerkt. In haar derde roman, Woestijnpassages, herpakt ze zich en schrijft ze een roman met een unieke stem, stijl en thematiek. Het boek kreeg hier en daar lovende woorden, maar werd nog niet opgepikt door de nationale pers. Hopelijk breekt Emmelien Kramer met Het oog van El Molusco door naar een breder publiek.

Net als haar vorige roman speelt Het oog van El Molusco zich af in een mysterieus Barcelona vol geheimen, raadsels en bovennatuurlijke fenomenen. Er is een kaderverhaal: Antonio vertelt zijn verhaal aan de ik-figuur, een dichter die probeert om enkel nog fictie te schrijven. Zij vertelt de lezer het verhaal dat Antonio haar gedurende twee dagen en een nacht vertelde. Ze schrijft meteen bij de aanvang van de roman dat ze evenveel heeft bijgedragen aan de roman als ieder ander en dat ze naar de waarheid kijkt om vervolgens te zien hoe ver ze ervan weg kan lopen. De waarheid staat meteen op losse schroeven. Het is soms niet meer duidelijk wie er aan het woord is en soms lijkt het alsof het verhaal zichzelf vertelt of overspringt van persoon naar persoon.

Antonio is met zijn grootmoeder Lucía uit Argentinië naar Spanje gekomen om Rosas Rojas te vermoorden. In Argentinië had Lucía al met andere moeders betoogd om aandacht te vestigen op de verdwenen zonen en dochters tijdens de militaire junta eind jaren zeventig en begin jaren tachtig van de vorige eeuw. Na onderzoek is gebleken dat Rojas woont en werkt in Barcelona. Hij is de man die verantwoordelijk is voor de dood van Antonio’s moeder: hij had haar gemarteld tijdens de junta en haar lichaam uit een vliegtuig de Rio de la Plata ingegooid.

Lucía vindt een baan als serveerster en Antonio schrijft zich in bij de universiteit. Ze zoeken Rosas Rojas door het telefoonboek te raadplegen, proberen bij klanten van Lucía informatie in te winnen en schakelen een privédetective in. De man zou wel degelijk in de stad zijn, maar verplaatst zich voortdurend en wisselt van werk en woonplaats. Langzaamaan hoopt Antonio dat zijn grootmoeder het plan om Rojas te vermoorden vergeet en zich op de verhalen stort die ze schrijft – verhalen die over de junta gaan zonder het over de junta te hebben: ‘een verzet door schoonheid in te zetten’.

Er waren verhalen over de parkieten waarvan ze vermoedde dat ze een politieke partij op de binnenplaats hadden opgericht; over de kamers van het huis waar ze met Antonio woonde aan de rand van de sloppenwijk Villa 21-24 die per dag van grootte konden veranderen, sommige dagen benauwd en klein, andere dagen eindeloos; over luchtspiegelingen, de avondklok, verdwenen studenten en mannen die niets anders dan verbrande aarde achterlieten na een sadistisch en zinloos bestaan.

Antonio hoopt dat literatuur sterker zal zijn dan wraak. Hij probeert de verhalen te verkopen aan toeristen en dagjesmensen.

Bovendien raakt Antonio in de ban van het oog van El Molusco. Alles wat erover werd gezegd, bewoog zich door de straten ‘als een dwalend licht dat de daaropvolgende dagen niet wegtrok maar vooralsnog niets verlichtte’. Ook bij de Senegalese guru Bamba hoort hij over het oog. Het oog van El Molusco is een mysterieus fenomeen dat moeilijk te omschrijven is en dat op verschillende plekken verschijnt en telkens opnieuw verdwijnt. Hij leert dat het oog alles ziet, heden, verleden en toekomst en tegelijk commentaar levert op alles wat het ziet; bovendien heeft het ‘dichterlijk oog’ een antwoord op elke vraag en nodigt het Antonio uit om de wereld achter de wereld te zien, ‘de kern van de kern, de pit van een immense vrijheid die daarachter verborgen moest liggen’. Soms lijkt het oog in hem te kruipen, waardoor wat hij ziet anders is dan wat er is.

Het oog van El Molusco is een roman waarin niks zeker is, waarin niet duidelijk is wat bestaat en wat niet bestaat en waarin de verhalen over elkaar buitelen. Emmelien Kramer schrijft als Nederlandse in een Latijns-Amerikaanse traditie waarin het fantastische wordt gekoppeld aan een goed geconstrueerd verhaal. Ze werd eerder al vergeleken met Jorge Luis Borges en Roberto Bolaño. Haar stijl is elegant en wijdlopig, beeldrijk en trefzeker. De roman baadt van begin tot einde in een raadselachtige gloed. De sfeer is droomachtig, betoverend en ondoorgrondelijk. Sommige onderwerpen waren ook in Woestijnpassages al aanwezig: Barcelona, politiek verzet en het mysterieuze. Misschien gaat Het oog van El Molusco in de eerste plaats over vrijheid en de kracht van literatuur. Het is een kleurrijke roman die de middelmaat ver overstijgt.

Kris Velter

Emmelien Kramer – Het oog van El Molusco. Koppernik, Amsterdam. 158 blz. € 22,50.