Voyeur in Russische bajes

Het heeft altijd iets ongemakkelijks als een journalist, die gewend is nieuws te maken, zelf onderwerp wordt van het nieuws. Het overkwam de Amerikaanse verslaggever Evan Gershkovich in maart 2023 toen hij werd gearresteerd in de Russische stad Jekaterinenburg, waar hij een onderhoud had met een vakbondsactivist die hem enkele documenten overhandigde. Sinds 2017 werkte Gershkovich, in 1991 geboren in de Amerikaanse stad Princeton, in Rusland. Aanvankelijk was hij verslaggever voor The Moscow Times, de krant van de Nederlander Derk Sauer. Op het moment van zijn arrestatie was hij correspondent voor het gerenommeerde Amerikaanse dagblad The Wall Street Journal.

Na zijn arrestatie zat Gershkovich zestien maanden achter Russische tralies. Van die periode doet hij uitgebreid verslag in zijn boek Dit vervloekte prachtige land, waarvoor hij zich vooral baseerde op herinneringen en dagboekaantekeningen, aangevuld met allerlei historisch feitenmateriaal dat hij achteraf verzamelde om zijn ervaringen in een breder kader te kunnen zetten.

Het boek bevat meer dan alleen gevangeniservaringen. Gershkovich begint zijn relaas met de verhouding die hij heeft met Rusland, het land dat zijn ouders, los van elkaar, in 1979 de rug toekeerden om een nieuw bestaan in de Verenigde Staten op te bouwen. Evan en zijn zus groeiden op in een gezin waar Russisch de voertaal was. Toen hij zeven jaar was, bezocht hij, samen met zijn moeder en zus, voor het eerst het land waar zijn ouders vandaan kwamen. En hoewel hij daarna zijn Russische roots begon te veronachtzamen, kon hij de verleiding niet weerstaan toen hij in 2017 hoorde dat de Moscow Times op zoek was naar een verslaggever. Een enkeltje Moskou was toen snel geboekt.

In het eerste deel van zijn boek beschrijft Gershkovich de ontwikkelingen in Rusland waarvan hij als journalist verslag doet. Hoewel de repressie in het land steeds voelbaarder wordt, blijven buitenlandse journalisten als hij daar nog redelijk van gevrijwaard: ‘Rusland was een eindeloze bron van boeiende verhalen.’ Evan merkt in die periode hoe oppositieleider Aleksej Navalny steeds meer de voet wordt dwars gezet en uiteindelijk slachtoffer wordt van een poging tot vergiftiging, die hij ternauwernood overleeft. Protesten tegen de repressie zijn er nog wel, maar worden steevast bruut de kop ingedrukt.

Evan maakt ook mee hoe in die jaren enkele Amerikanen in Rusland worden opgepakt, niet zelden op beschuldiging van spionage. H

et gekke is dat ik er nooit bij stilstond wat deze arrestaties voor mij zouden kunnen betekenen. Het was natuurlijk walgelijk om te zien hoe mensen vernederd en geboeid in een glazen kooi in de rechtbank werden gezet, als de vangst van de dag, een ontluisterend machtsvertoon. Maar ik schreef erover als journalist en hield emotioneel afstand. Ik zag mezelf als waarnemer van de geschiedenis, niet als een personage in het verhaal, en ik had er alle vertrouwen in dat ik de valkuilen die ik zag kon vermijden.

In de loop van 2021 worden de geruchten en aanwijzingen dat Rusland een oorlog tegen Oekraïne voorbereidt steeds sterker en in februari 2022 vindt die invasie ook daadwerkelijk plaats. Vanaf dat moment wordt het werk van buitenlandse verslaggevers in Rusland steeds riskanter. Terwijl velen van hen vertrekken, blijft Evan zoveel mogelijk op zijn post, ook al heeft hij steeds vaker het gevoel dat hij in de gaten wordt gehouden door de veiligheidsdienst FSB: ‘het feit dat ik door de FSB gevolgd werd, werkte op een bepaalde manier stimulerend. […] Naarmate ik ouder werd, merkte ik dat ik steeds omstandigheden opzocht, of daarin belandde, waarin ik intense ervaringen beleefde. Het leven voelde op zulke momenten het meest puur. Hoe meer er om me heen gebeurde, hoe meer ik het gevoel had dat ik leefde.’
Dat gevoel kantelt als Evan na zijn arrestatie wordt opgesloten in de Lefortovo-gevangenis in Moskou: ‘het was de naargeestigheid ervan die me al na een dag terneerdrukte. In zekere zin leek het een miniatuurversie van wat Rusland was geworden: een plek waar de schijn van moderniteit de onuitroeibare oude wortels daaronder moest verhullen.’ Toch blijft de journalist in hem wakker: ‘Ik ben hier, ik kan niet weg, en eerlijk gezegd is het best interessant. Ik zie het systeem van binnenuit. Ik ben tenslotte journalist, een voyeur, en dat is het ultieme voyeurisme.’

Opgebeurd door de brieven en pakketjes die hij van de buitenwereld nog wel mag ontvangen, doet Evan vervolgens minutieus verslag van wat hij om zich heen ziet gebeuren. De dagelijkse gevangenisroutine, de interactie met celgenoten en medegevangenen, het contact met de cipiers, de reguliere uitstapjes naar de rechtbank ter voorbereiding op zijn proces. En natuurlijk het gissen naar een mogelijke uitruil van gevangenen waarvan hij zelf onderdeel zou kunnen uitmaken.

Troost ontleent hij aan een uitspraak van de stoïcijnse filosoof Epictetus: ‘we kunnen onze externe omstandigheden niet kiezen, maar we kunnen wel altijd kiezen hoe we erop reageren.’ Daarvan is dit boek een overtuigend getuigenis.

Roeland Sprey

Evan Gershkovich – Dit vervloekte prachtige land. Verslag vanuit een Russische cel: leven onder Poetins regime. Vertaald door Margreet de Boer en Frans van Delft. Meulenhoff, Amsterdam. 464 blz. € 24,99.