De leegte achter de roem

Wat gebeurt er wanneer de wereld je al je hele leven lang vertelt wie je bent? In Het leven van M onderzoekt Rachel Cusk de keerzijde van beroemdheid aan de hand van een actrice die zo vaak is bekeken dat haar publieke verschijning nauwelijks nog van haar persoon te scheiden lijkt. Mensen herkennen haar, maken plaats voor haar en behandelen haar anders dan anderen. Maar wie blijft er over wanneer je jezelf alleen nog kunt bekijken door andermans ogen?

De hoofdpersoon, die alleen M wordt genoemd, vertoont opvallende overeenkomsten met actrice Natalie Portman. Verwijzingen naar haar filmcarrière maken het moeilijk die associatie buiten beschouwing te laten. Dat geeft de roman een extra laag: Cusk lijkt niet alleen een actrice te willen portretteren, maar onderzoekt ook wat er gebeurt wanneer een schrijver een bestaand publiek beeld naar haar hand zet. Hoeveel weten we eigenlijk van iemand die we menen te kennen? En wanneer wordt een fictief personage een projectiescherm voor onze eigen ideeën over een werkelijk mens? De verwachtingen die deze associatie oproept, zijn echter groter dan wat de roman ermee doet. De verwijzingen naar Portman maken nieuwsgierig, maar leiden niet tot een bijzonder scherpe of verrassende kijk op haar leven. Uiteindelijk gaat het vooral over beroemdheid in algemene zin.

Cusk vertelt M’s verhaal niet langs een vaste verhaallijn. Afzonderlijke scènes, herinneringen en gesprekken vormen een mozaïek waarin de actrice vanuit verschillende hoeken zichtbaar wordt. Ook de schrijver die haar observeert, blijft moeilijk te doorgronden. De verhouding tussen beiden roept vragen op over wie het recht heeft een verhaal over iemand anders te vertellen en hoeveel vrijheid de verbeelding zich daarbij kan veroorloven. De fragmentarische vorm sluit aan bij een wereld waarin beeld en werkelijkheid voortdurend door elkaar lopen. Maar losse scènes zouden meer moeten doen dan een idee illustreren: ze moeten elkaar aanvullen, tegenspreken of het perspectief van de lezer veranderen. Dat gebeurt hier te weinig.

M blijft opvallend ongrijpbaar. We zien hoe bekendheid haar omgang met anderen beïnvloedt en hoe haar aanwezigheid de gewone gang van zaken verstoort. Veel minder zicht krijgen we op wat er in haar omgaat. Welke verlangens en angsten gaan schuil achter haar publieke verschijning? Waar wringt het tussen de vrouw die ze is en degene die anderen van haar maken? Cusk richt zich op het verschijnsel M, minder op de mens die daarachter kan zitten. Daardoor blijft het personage abstract.

Een scène waarin M een theater binnenloopt waar een van haar films wordt vertoond, laat zien hoe het anders had gekund. Ze bekijkt zichzelf op het scherm als een toeschouwer en ervaart haar eigen verschijning als losstaand van zichzelf. Wat voor het publiek een herkenbaar gezicht is, wordt voor haar een vreemde aanwezigheid. Hier krijgt de afstand tussen persoon en imago iets tastbaars. De scène maakt voelbaar hoe vervreemdend het moet zijn om jarenlang door anderen te worden bekeken. Zulke momenten ontbreken niet, maar blijven uitzonderingen. Veel andere passages blijven steken in beschrijvingen van ruimtes, voorwerpen en alledaagse handelingen die nauwelijks iets aan M’s karakter toevoegen.

Ook de beschouwingen over roem, privilege en moederschap leveren weinig nieuwe inzichten op. Dat beroemdheden los kunnen raken van het gewone leven en dat het publiek medeverantwoordelijk is voor hun zorgvuldig opgebouwde imago, zijn herkenbare gedachten. Cusk formuleert ze met haar gebruikelijke stilistische beheersing, maar een scherp geformuleerde observatie is nog geen verrassende gedachte. De roman laat onvoldoende zien hoe deze mechanismen in M’s leven doorwerken en welke tegenstrijdigheden ze veroorzaken. Daardoor krijgen de beschouwingen soms meer gewicht door de toon waarop ze worden gepresenteerd dan door wat ze daadwerkelijk blootleggen.

Dat is jammer, want juist de combinatie van fictie en werkelijkheid had de roman meer spanning kunnen geven. De vraag of M een overtuigend personage is, raakt immers aan de vraag of Cusk haar voldoende ruimte geeft om buiten haar eigen ideeën te bestaan. De actrice wordt onderwerp van een onderzoek naar beeldvorming, maar krijgt weinig gelegenheid om die beeldvorming zelf te doorbreken. De fragmenten stapelen zich op zonder dat het beeld wezenlijk verandert.

Het leven van M heeft een intrigerend uitgangspunt, maar de uitwerking blijft achter bij de verwachtingen. Cusk onderzoekt hoe roem iemands identiteit beïnvloedt en hoe moeilijk het is een mens los te zien van het beeld dat anderen van haar hebben. Haar beschouwingen leveren echter weinig nieuwe inzichten op en M blijft zo afstandelijk dat haar ervaringen nauwelijks invoelbaar worden. De zorgvuldig geformuleerde zinnen kunnen niet verhullen dat de ideeën achter de roman onvoldoende worden uitgewerkt. De vragen over identiteit, beroemdheid en de vrijheid van de schrijver blijven daardoor grotendeels onbeantwoord, terwijl M zelf nauwelijks tot leven komt.

Anna Husson

Rachel Cusk – Leven van M. Vertaald door Auke Leistra. De Bezige Bij, Amsterdam. 160 blz. € 22,99.