Vrijgemaakt maar niet vrij

Een gezicht en een stem geven aan figuren die anders mogelijk naamloos in de plooien van de geschiedenis verdwijnen. Daarin blinkt de Ierse auteur Sebastian Barry (1955) in uit. Dat is ook zo in De nieuwere wereld, waarin het verhaal verteld wordt van Tennyson Bouguereau, een in slavernij geboren zwarte die aan de lijve ondervindt dat de bevrijding van slavernij niet hetzelfde betekent als effectief vrij zijn. Terwijl een burgeroorlog en raciaal geweld het land verscheuren en ontwrichten, staat Tennyson ook voor een hartverscheurende innerlijke keuze, namelijk die tussen vriendschap en liefde.

De nieuwere wereld is het derde deel in een trilogie. Het boek kan perfect los van de andere delen gelezen worden, maar lezers die de eerdere delen Dagen zonder eind (2017) en Duizend manen (2020) hebben gelezen, zullen zonder twijfel personages herkennen zoals het duo Thomas McNulty en John Cole en Lakota-meisje Winona Cole.

In De nieuwere wereld geeft Barry een stem aan Tennyson Bouguereau, een zwarte man die rond 1840 in slavernij geboren is in Tennessee, een van de belangrijkste en meest verdeelde strijdtonelen tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865).

Het boek bestaat uit drie delen. In het eerste deel vertelt Tennyson over zijn jeugd, een jeugd die getekend is door (raciaal) geweld. Tegen de tijd dat hij en zijn zus Rosalee worden ‘bevrijd’ van de slavernij zijn hun ouders al op een gewelddadige manier omgekomen en zijn ze zelf ook al het mikpunt geweest van haat en wreedheden. In deel twee moet Tennyson vluchten. Hij komt terecht in een school voor bevrijde slaven en leert daar in een zanggroep zowel George als Minnie kennen. Met George bouwt hij een intense vriendschap op, bij de ‘beeldschone’ maar tegelijk eigenzinnige en raadselachtige Minnie lijkt er verliefdheid in het spel. In het derde en laatste deel volgen we Tennyson en George, die zich ingeschreven hebben bij het leger en vechten tegen de Apache-indianen.

Wat De nieuwere wereld zo sterk maakt is de manier waarop Barry het grote verhaal van de Amerikaanse Burgeroorlog, de slavernij, het abolitionisme en de gewelddadige verdrijving van de inheemse bevolking bekijkt vanuit het ‘kleine’ verhaal, vanuit de blik van de bevrijde zwarte slaaf. Dat vertelperspectief maakt thema’s als vooroordelen, rassenhaat en geweld ook meteen tastbaar en invoelbaar. De vertelstem van Tennyson is daarbij doorslaggevend. Die stem is afwisselend lyrisch, poëtisch, emotioneel, bikkelhard, maar altijd direct.

Naast die directe en meeslepende vertelstem gooit de auteur af en toe ook een zin als een koud en nat washandje in het gezicht van de lezer. Zinnen als ‘Vrijgemaakt was niet hetzelfde als vrij’. Of wanneer Tennyson afscheid neemt van het leger: ‘Een soldaat was al weinig, een afgezwaaide soldaat was helemaal niets’.

Net als in de andere delen, zit er ook in De nieuwere wereld behoorlijk wat geweld. Tegenover dat geweld zet Barry ook altijd de kracht en de troost van de liefde. Al ligt dat in De nieuwere wereld wel wat complexer. Tennyson worstelt namelijk duidelijk met zijn keuze tussen vriendschap en liefde, een keuze die gepaard gaat met een kostprijs. Mogelijk wil Barry de chaos en onzekerheid in de bredere Amerikaanse maatschappij van die tijd weerspiegelen in het hoofd van Tennyson. Door die emotionele complexiteit krijg je een iets minder gepolijst en afgerond geheel, maar wie een boek van Barry leest, is wellicht niet meteen op zoek naar gladgemaakte randjes.

Maarten De Rijk

Sebastian Barry – De nieuwere wereld. Vertaald door Jan Willem Reitsma. Querido, Amsterdam. 240 blz. € 24,99.