Hoe weet je dat een liefde voor altijd is?

Twee weken geleden las ik de biografie van Simone de Beauvoir van Kate Kirkpatrick in drie regenachtige dagen ademloos uit. Ik kreeg meteen zin om De Beauvoirs romans te herlezen. De onafscheidelijken lag al een tijdje op mijn leesstapel. Geen herleeservaring, maar een frisse kennismaking, want deze in 1954 geschreven roman werd pas in 2020 gepubliceerd. De Nederlandse vertaling van Martine Woudt verscheen een week na de Franse uitgave. Kirkpatrick maakt in haar biografie overigens geen gewag van De onafscheidelijken,  hoewel ze wel contact heeft gehad met Sylvie Le Bon de Beauvoir, de geadopteerde dochter van De Beauvoir en de beheerder van haar literaire nalatenschap, die 66 jaar na het voltooien van het manuscript het initiatief nam de roman te publiceren. De biografie van Kirkpatrick verscheen in 2019, misschien wilde Le Bon de Beauvoir de primeur niet verklappen.

In twee hoofdstukken schetst De Beauvoir de vriendschap tussen Andrée Gallard en Sylvie Lepage, twee meisjes uit de gegoede katholieke Franse burgerij die elkaar rond 1917 leren kennen op school. Vanwege een ongeluk heeft Andrée een achterstand. Ze benadert Sylvie omdat zij als de beste leerling geldt. Er ontvouwt zich een wereld die zo ver van de onze afstaat dat ze haast onvoorstelbaar is geworden. De scholieres die al snel boezemvriendinnen worden spreken elkaar met u aan en lezen tussen hun negende en tiende levensjaar literaire werken die nu voor de meeste achttienjarigen te moeilijk zijn: Tristan en Isolde, Don Quichot, Gullivers reizen, Eugénie Grandet (Balzac), de toneelstukken van Corneille. En ze blijven lezen. Als ze vijftien zijn leest Sylvie, die haar geloof verliest, de romans van Alexandre Dumas en Andrée, die zich op het huwelijk voorbereidt, Lucretius, Boccaccio en Rabelais. Hun gesprekken gaan over godsdienst, vrijheid, rechtvaardigheid, gelijkheid, socialisme en het huwelijk.

Helemaal vrij om te lezen zijn de meisjes niet. Andrée krijgt van haar moeder toestemming om Lucretius, Boccaccio en Rabelais te lezen, maar de lectuur van hedendaagse katholieke auteurs als Paul Claudel, François Mauriac en Georges Bernanos wordt haar verboden. Dat zij zelfstandig gaat denken over het geloof is niet de bedoeling. ‘Als je wilt leren over je geloof, lees dan de Kerkvaders,’ zegt mevrouw Gallard tegen haar dochter. In dezelfde periode leest Sylvie de door de kerk verboden romans van Alexandre Dumas, die al sinds 1863 op de Index librorum prohibitorum van de rooms-katholieke kerk staan. Het overtreden van het leesverbod versterkt haar autonomie: ‘Maar toch was ik vastbesloten om te blijven eten, lezen, praten en dromen zoals ik het zelf fijn vond. Ik geloof niet in God! dacht ik.’

De onafscheidelijken is opgedragen aan Élisabeth (Zaza) Lacoin, de jeugdvriendin van De Beauvoir die op 21-jarige leeftijd onverwacht overleed aan hersenvliesonsteking. Zaza heeft model gestaan voor Andrée en in Sylvie is de schrijfster zelf terug te vinden. De Beauvoir laat heel knap zien hoe de levens van Sylvie en Andrée een tegengestelde beweging volgen: waar Sylvies wereld steeds groter wordt, wordt die van Andrée steeds kleiner. Het grote katholieke gezin Gallard is met zeven kinderen een vrijgevochten bende. Maar als de puberteit nadert, wordt Andrées vrijheid steeds verder ingeperkt. Ze mag zelfs niet meer alleen zijn met Sylvie. Om aan een logeerverplichting te ontkomen hakt Andrée met een bijl in haar voet. De verwonding levert haar een korte periode van rust en vrijheid op. Maar trouwen zal ze, en niet met Pascal Blondel, een keurige, bijna afgestudeerde en ambitieuze katholieke jongeman die ze zelf heeft uitgezocht. Alleen een man die haar moeder uitzoekt, is goed genoeg.

De relatieve armoede waarin het gezin van Sylvie na de Eerste Wereldoorlog terechtkomt, draagt paradoxaal genoeg bij aan haar redding: ze wordt aangemoedigd te studeren en een beroep te leren, zodat ze financieel zelfstandig kan zijn.

Ik prees me vaak egoïstisch gelukkig dat de bolsjewieken en de hardheid van het bestaan mijn vader hadden geruïneerd: ik moest wel werken, de problemen die Andrée kwelden gingen voor mij niet op.

Voor Andrée is een andere rol weggelegd: van haar wordt verwacht dat ze door een voordelig huwelijk het familievermogen in stand houdt en zo mogelijk vergroot, en daarmee ook de maatschappelijke positie van haar familie bestendigt. Pascal, die overigens is gemodelleerd naar de filosoof Maurice Merleau-Ponty, past niet in deze toekomstvisie.

Er wordt tussen de regels door nog een andere vorm van liefde beschreven. Sylvie houdt onvoorwaardelijk van haar vriendin. Terugkijkend zou je kunnen zeggen dat Andrée Sylvies eerste grote liefde is. Le Bon de Beauvoir verwoordt het in haar nawoord als volgt:

Wat anders is het dan liefde, dat naamloze gevoel dat onder het conventionele etiket van vriendschap haar onbedorven hart, opgetogen en buiten zichzelf, in vuur en vlam zet? Ze begrijpt al snel dat Zaza niet eenzelfde genegenheid voelt en ook niet vermoedt hoe heftig de hare is, maar wat doet het ertoe, naast de betovering van het liefhebben?

Dat Le Bon de Beauvoir de liefde tussen Andrée en Sylvie benadrukt verwondert niet. Zij was namelijk veel meer dan de geadopteerde dochter van De Beauvoir. Voor de adoptie in 1981 geformaliseerd werd, hadden De Beauvoir en Le Bon al tientallen jaren een relatie, een relatie die De Beauvoir ‘absoluut’ noemde, maar niet ‘lesbisch’, dat woord verafschuwde ze. Hoewel deze relatie veel minder bekend is dan die tussen Sartre en De Beauvoir, beschouwde De Beauvoir de verbintenis als gelijkwaardig aan haar relatie met Sartre.

Dat het Sartre was die De Beauvoir in 1954 van de publicatie van De onafscheidelijken afraadde omdat het verhaal te onbeduidend zou zijn, meldt Le Bon de Beauvoir niet in haar nawoord. Voor deze kennis moeten we bij Margaret Atwood zijn die de introductie bij de Engelse vertaling schreef. ‘Mr. “Hell is other people” Sartre was wrong,’ aldus Atwood.

Sartre vond het verhaal te onbelangrijk voor publicatie. Maar juist in deze compromisloze vertelling over vriendschap en het streven naar vrijheid laat De Beauvoir zien hoe ingrijpend de liefde voor een ander een mensenleven kan bepalen en hoe religie en klasse vrouwenlevens verstikten.

Marie-José Klaver

Simone de Beauvoir – De onafscheidelijken. Uit het Frans vertaald door Martine Woudt. Cossee, Amsterdam. 215 blz. € 22,99.