Essay: Ellen Krol over Philip Mechanicus – De giraffe is een dandy
Humor in tijden van oorlog
Er duiken nog geregeld onbekende teksten op uit de oorlog, maar een puntgaaf humoristisch geschrift dat meer dan 80 jaar na dato aan het licht komt, is ongekend. In april 2026 verscheen: De giraffe is een dandy van Philip Mechanicus (1889-1944), een her-publicatie van diens ‘Dierenportretten uit Artis’, die in afleveringen anoniem in 1940 in Het Algemeen Handelblad waren verschenen; om onbegrijpelijke redenen zijn ze later nooit gebundeld. Philip Mechanicus’ naam is onverbrekelijk verbonden met zijn in 1964 uitgegeven kampdagboek uit Westerbork, In Depot. Het is wel zijn grootste journalistieke prestatie genoemd, en dat wil wat zeggen voor een chef Buitenland van Het Algemeen Handelblad die dagelijks politieke buitenlandse dag-overzichten schreef en bekend was door artikelen over een aantal reizen door de Sovjet Unie, (1929-1934), en naar Palestina (voorjaar 1933).[2] Paul Arnoldussen heeft in een uitgave van Argus, in samenwerking met uitgeverij De Kring, deze drieëntwintig dierportretten van Mechanicus bijeengebracht, voorzien van een korte inleiding over Artis van 1838 tot 1940, en van een korte biografische schets van het leven van Philip Mechanicus; dat laatste op basis van Koert Broersma’s herziene biografie, Buigen onder de storm.[3] De uitgave De giraffe is een dandy is aantrekkelijk geïllustreerd door cursisten van ARTIS-ateliers.
Deze dierenportretten blijken uit nood geboren te zijn, toen de chef Buitenland sinds 1936, na de inval van de Duitsers samen met andere joodse collega’s door de hoofdredactie ‘in de luwte gehouden werd’. Mechanicus’ veerkracht blijkt uit het feit, dat hij meteen al vanaf 28 mei 1940 anoniem deze dierportretten uit Artis begon te publiceren in een reeks die eindigde op 10 oktober 1940. Arnoldussen citeert hoe Mechanicus de reeks op 25 mei introduceert met het argument dat de mens zich graag eens afwendt van de wereld ‘met haar zware problemen en grote zorgen’ om ‘te vertoeven bij het beest’, dat ‘zijn zelfgenoegzaam leventje leeft’ […]:
Heeft Salomo niet gezegd: ‘Ga tot de mier en word wijs?’
In de volgende vier en een halve maand zal hij ‘de dieren aandachtig in hun levenshouding gadeslaan’ en verschijnen er 23 geïllustreerde beschrijvingen in de krant van apen, giraffen, pinguïns, olifanten, leeuwen, krokodillen, nijlpaarden of gorilla’s enzovoort, met in zeer verdekte vorm af en toe verwijzingen naar ‘een wereld onder vreemde overheersing’. Het zijn op zichzelf prachtige portretten van een begaafde schrijver die bezien in biografische context (dankzij Broersma’s biografie) te meer indruk maken: een slice of life van Mechanicus’ leven rond het schrijven ervan.
De laatste vijf jaar voor de inval
Na zestien jaar ruilde Philip Mechanicus per 1 september 1936 zijn verslaggeversrol bij Het Algemeen Handelsblad (sinds 1920) in voor die van chef Buitenland, in welke functie hij tot het uitbreken van de oorlog dagelijks een sleutelrol speelde in zijn politieke commentaren op de opkomst van nazi-Duitsland.[4] Als chef trad hij niet sterk leidinggevend op, en gaf hij de journalisten op zijn afdeling een grote mate van zelfstandigheid, maar toen Frankrijk en Groot-Brittannië na 3 september 1939 in oorlog waren met Duitsland, woonde Mechanicus bijna op de redactie en liet ‘de telexen’ ‘vrijwel geen uur ongemoeid’. [5] Van zijn uiterlijk gedrag wordt gezegd, dat hij altijd rende, de hele dag haast had, en er bestaan ‘legendes’ over het dagelijks schrijven van zijn overzichten van de buitenlandse politiek:[6]
Iedere dag kwam er een loopjongen naar beneden, die beleefd aan de zijkant van het bureau bleef wachten, met de handen op de rug, tot Mechanicus zijn eerste velletje kopij klaar had. [Vervolgens voltrok zich de estafette naar de zetterij en terug om het volgende velletje in ontvangst te nemen]. […] De gehele redactie leed eronder. We konden pas weer rustig ademhalen als Mechanicus klaar was met zijn stukje.
Uiterlijk viel hij op bij de krant door in plaats van driedelige pakken ‘meestal dure, sportieve kleding’ te dragen; in zijn persoonlijk leven had hij ten tijde van de dierenportretten twee huwelijken achter de rug, het laatste met Annie Jonkman, die later tijdens de oorlog zijn Westerborkdagboeken (In Depot) inzamelde. Sinds 1935 had hij een relatie met de concertpianiste Olga Moskowsky-Elias (1899-1943), die een ruime bovenwoning in het toenmalige Nieuw Zuid bewoonde, Botticellistraat 4 boven.[7] Kort na de Duitse inval op 24 mei 1940 trok Mechanicus daar uit veiligheidsoverwegingen in. Het is voor dat huis, dat sinds 8 maart 2024 de Stolpersteine van Philip Mechanicus en Olga Moskowsky liggen.
Een glimp van dat vooroorlogse leven blijkt uit herinneringen van de drie dochters uit Mechanicus’ eerdere huwelijken, die zeer enthousiast bij zijn leven in de laatste jaren voor de oorlog betrokken waren, ook door reizen, door muziekles bij Olga, of bezoek van haar concerten, naast het minder leuke gekibbel van hem en Olga over ‘zijn gedoe met vrouwen’, aldus Broersma. Dochter Juul over etentjes in de Beethovenstraat:
Olga kende iedereen en als we daar zaten, moest ik raden wie de andere gasten waren en wat ze deden. Olga wist dat allemaal. [8]
Olga die docente aan het Muzieklyceum was, en optrad voor radio en in concertzalen, trad als pianiste toe tot het Joods Symfonie Orkest dat vanaf november 1941 alleen werk van joodse componisten mocht uitvoeren voor uitsluitend joods publiek en in juli 1942 werd opgeheven. Terwijl hij zich dus nauwelijks meer vertoonde op de redactie, verscheen vanaf 28 mei 1940 de serie Dierenportretten in Artis, en daarna vanaf 11 september 1940 een tiental stukjes over kleinere gebeurtenissen uit zijn eigen leven. Die waren geplaatst onder het pseudoniem Père Celjénets, (wat een Franse verbastering van het Russisch schijnt te zijn: ik ben een vreemdeling hier). Aan de al bestaande rubriek Onder de keizerskroon zou hij ruim dertig bijdragen leveren, te beginnen op 29 november 1940 over beziens- of wetenswaardigheden in Amsterdam.[9] Pas op 15 juli 1941 werden officieel alle joodse medewerkers bij Het Algemeen Handelsblad ontslagen.
De Artis-portretten
De serie Dierenportretten in Artis begint met De apen, met als ondertitel ‘De gezellige familie’, waarvan de eerste zin luidt:
In zijn eentje is de aap het zieligste beest ter wereld.
Even denk je aan vereenzelviging van de schrijver met de aap, van iemand die naar kantoor wil en niet aan het werk kan, maar dat is te simpel voor Philip Mechanicus. Het blijkt de kernzin van zijn visie op de aap, die hij zo op en top een gemeenschapsdier vindt, dat je eigenlijk niet van een afzonderlijke aap kunt spreken. Als ‘meest-levenslustige, het dartelste en uitbundigste dier der Schepping’ komt hij uitsluitend tot zijn recht in de groep:
Hun uitingen van gezelligheid, zowel in de prilheid van de jeugd als in de middelbare leeftijd en op hoge ouderdom, gaan de gehele dag zonder onderbrekingen door. Zij zijn daarin onvermoeid en slaan elk record van de mens.
Van al hun gedragingen vormt: ‘De acrobatiek […] het pièce de résistance. Komische intermezzi en clownerieën vormen de entre-actes.’ Door hun ‘onevenwichtige gedragingen, abrupte manieren’ onderscheiden ze zich van de ‘weldadige rust en distinctie van vrijwel de gehele rest der dieren’. Hoewel elke aap een eigen gezichtsuitdrukking heeft, net als de mens, ‘esthetisch of onesthetisch’ is er iets met zijn oog:
[…] het oog van de aap bederft het totaal; of het staart zielig recht voor zich uit of het schiet redeloos, als een dol-geworden spoel, heen en weer, of het is dood-melancholiek. Bij geen enkel ander dier valt een dergelijk scherp en pijnlijk contrast tussen oog en gelaat op te merken.
Ook bestudeert hij de familieverhoudingen, zoals de moeder-kind relatie bij het jonge aapje, dat zich als baby gedraagt en hij stelt zich vragen bij de uiterlijk nauwe verbintenis.
Van de innige verhouding van moeder en kind valt overigens weinig te bespeuren: ook wanneer de moeder zelf haar telg omarmt, blijft haar gelaatsuitdrukking melancholiek, geen uiterlijke verrukking, geen moedertrots, slechts fysieke verbondenheid.
Zo berust het eerste dierenportret van de groep Apen (op basis van gedragsobservatie) op een vergelijking van de driehoek mens, aap, en als derde element soms: de andere dieren. Het ziet er naar uit, dat Philip Mechanicus Artis veel bezocht heeft, niet zozeer omdat hij informatie verschaft over dierenverblijven, hokken, te lopen routes, (wat maar zelden gebeurt), maar omdat zijn uiterlijke beschrijving van de dieren en hun bewegingsleer zo doordacht en precies is. In dit eerste portret is toevallig wel informatie over Artis te vinden, want hij signaleert, dat de apenkolonie ‘onlangs’ verrijkt bleek met ‘de rots’ die ze van de directie heeft gekregen, zodat ze zich ook ‘aan de bergsport [kunnen] wijden’. In zijn inleiding laat Arnoldussen over Artis-in-de-pers zien dat op de datum 22 mei van 1940 de opening van de apenrots was, drie dagen voor Mechanicus anoniem zijn inleidende tekst over dierenportretten publiceerde.
Geheel anders is de werkwijze bij het tweede portret, de Helmkasuaris, waarin de verbeelding en fantasie de hoofdrol spelen. Ook hier geen biologische uitleg, bijvoorbeeld dat het om een loopvogel gaat, zo een die 50 km per uur kan rennen, onbekender dan een emoe, eentje met een helm op en soms best gevaarlijk. (Onlangs in de eerste week van november 2026 haalde de vogel nog het nieuws als “De gevaarlijkste vogel ter wereld’ toen hij ontsnapt en wel op een fietspad in Elst werd aangetroffen.)[10] Mechanicus laat de indruk van het uiterlijk van de vogel op zijn fantasie inwerken:
Martiaal, schijnt hij gereed voor de fantastische veldtocht, die hij in zijn weelderige brein ontworpen heeft. […] De helm heeft de vorm van een Phrygische muts.[…] Koestert de drager een grote hoge idee, die hem ten oorlog drijft?
Als je bij de uiterlijke kenmerken van de helmkasuaris het beschreven object scheidt van het ermee vergeleken beeld, dan spreekt Mechanicus van ‘een dikke, zwarte vacht van diepglanzend haar (als beeld) wat niet zo gek is, omdat (ook volgens vakliteratuur) de veren (het object) van de kasuaris zo extreem lang, dun en flexibel zijn, die ze eerder op haren lijken. De blauw azuren kale (veerloze) nek, het meest kenmerkende deel van de kasuaris, wordt bij Mechanicus aangeduid als ‘pantser’ (beeld) op nek en hals, alsof het om een metalen wapenuitrusting gaat in plaats van een donker doorbloede huid. De hoge geschubde poten (object) noemt hij ’geschoeid’ met dik ‘schildpadleer’ (beeld), alsof het een peperduur mode-item is, en voor de helderrode, vlezige halslellen (lellen of kwabben) op zijn borst gebruikt hij het beeld van ‘de sleutels van zijn hoogheerlijkheid […]’, als een verwijzing naar feodale ‘hoogheerlijke’ rechten van dit adellijk type. Hij vindt de vogel dus eerder deftig dan gevaarlijk. Ik laat de hele metaforische beschrijving van de helmkasuaris nog eens volgen:
Een dikke, zware vacht van diepzwart, glanzend haar dekt de brede rug; de pijlen van de vijand smoren daarin. Nek en hals zijn verschanst met een pantser, dat versierd is met de kleuren van zijn doorluchtig geslacht: blauw en azuur. Zijn hoge poten zijn zwaar geschoeid: dik schildpadleer. Hij staat daarop zelfverzekerd, onverzettelijk. De sleutels van zijn hoogheerlijkheid draagt hij in tweevoud op de fiere borst; zij zijn het embleem van zijn grootheid en macht. Zij dagen de vijand uit.
Dan ontwikkelt hij aan de hand van de bewegingen van het dier een weidse fantasie over een Oosters veldheer, die eindeloos zijn denkbeeldige legioenen ten strijde voert:
Zijn moed, zijn onverschrokkenheid spreken onbetwistbaar uit zijn edele gestalte […]. Hij wendt de kop naar ene zijde en luistert; luistert scherp en gespannen. Een schok vaart door zijn lichaam; zijn pantser trilt. Met een kort, fel geblaf slaat hij alarm.
Terwijl hij ‘sidderend van strijdlust’ naar links en naar rechts kijkt onder de verwachting dat zijn legioenen ‘onder oorlogszuchtige kreten komen aanstormen om zich in slagorde op te stellen’ en de vijand tot de laatste man te vernietigen, blijft zijn alarmsignaal onbeantwoord en heerst er een ‘doodse stilte’: het visioen gaat voorbij.
De machtige veldheer laat den geharnaste kop langzaam zinken […], [en] zijgt […] ter aarde. Hij begeeft zich in zelfgenoegzame meditatie, ― overtuigd van een schitterende zege, die hij in zijn rijke verbeelding heeft bevochten.
Alle drieëntwintig dierenportretten hebben meestal één element waarin hij het dier ten diepste karakteriseert; zoals bij de Aap: zijn oog, en bij de Kasuaris: diens edele helm, zo worden de ‘bokspootjes’ op de kop van de giraffe diens belangrijkste kenmerk.
Dit derde dier van de verzameling, de Giraffe, waaraan het bundeltje terecht zijn titel ontleent, voert de lezer meteen naar een van de hoogtepunten van de bundel. Ik laat de schrijver aan het woord. Aangezien het volgens de ondertitel om een ‘dandy’ gaat, begrijpt de lezer dat we het terrein der verfijnde smaak zullen betreden, en verdragen we dat de ik-verteller ietwat aanstellerig strooit met dure termen als parallellepipedum en amalgama:
De giraffe is een artistiek mixtum compositum, dat de spot drijft met alle wetten der esthetica, maar waarvan een onuitsprekelijke charme uitgaat.
De ‘rechte, houterige benen’ als ‘hoge stelten’ van dit allegaartje staan ‘onbeholpen uiteen, als van een dier dat is opgezet’. Verder heeft de romp de vorm ‘van een verwrongen parallellepipedum’ en vormt de ‘fijngemodelleerde’ kop ‘een amalgama van het hoofd van het paard en de kop van het kameel en die van de ezel’. De behaarde ‘bokspootjes’ op de kop ‘schijnen het klassieke merkteken wegens gebrek aan mannelijke intuïtie in de huwelijkse staat’. ‘Het geheel geeft de giraffe een potsierlijk aanzien’. In zijn jeugd ging de giraffe ‘gebukt onder een fysiek minderwaardigheidscomplex, maar volwassen geworden ‘hervond’ hij gauw ‘zijn gemoedsrust’. Zijn ‘onbehouwen lengte stelt [de giraffe (E.K.)] zelfs in staat tot een overcompensatie’ waardoor hij door het leven gaat ‘als een dandy’, die als levenskunstenaar de wereld beziet ‘vanuit de hoogte met een fijne, wereldwijze glimlach’:
Materieel kan hij zich deze houding veroorloven: het voorname herenhuis- met-tuin dat hij bewoont, legt getuigenis af van zijn materiële welstand en onafhankelijkheid. […] Men ziet het aan zijn welverzorgd uiterlijk, aan de goede snit van zijn met raffinement uitgekozen fantasiepak naar de laatste mode. Bij slecht weer blijft hij rustig thuis: hij haat regen, mist en koude. Hij slentert doodbedaard en welbehaaglijk door zijn ruime vertrekken en bezichtigt zijn kunstschatten, of staat mediterend voor zijn hoge vensters en bekijkt zijn fraaie tuin.[…] Bij zonnig weer gaat hij altijd uit: van de eerste stap van het bordes van zijn huis is hij de geboren flaneur. Zo stijf en houterig hij schijnt in rust, zo zwierig en ritmisch is hij in de beweging. Van het flaneren maakt hij een nobele sport, een esthetisch genot; elke pas is even bevallig als voornaam. Hij laat zich door niets uit zijn koers of evenwicht brengen; hij geniet van het bekijken en beschouwen van de dingen der wereld.
Bij de vacht van de giraffe te spreken van ‘de goede snit van zijn met raffinement uitgekozen fantasiepak naar de laatste mode’ laat zien hoe de schrijver zich metaforisch uitdrukt: hij roept als beeld de geblokte ruit van een Engels tweedpak op, (altijd al een combinatie van raffinement en clownspak), zonder dat te noemen. Ook het antropomorfiseren is een kunst die hij tot in de finesses beheerst; de feitelijke omgeving in Artis speelt daarbij geen rol, zij het dat de kameel wel geplaatst wordt in zijn specifieke ‘huis’. Giraffen in gevangenschap worden meestal bij voorkeur afgebeeld voor de achtergrond van het giraffenhuis, omdat de lange nek om komische proporties vraagt. Hier is de situatie fantasierijk op de spits gedreven door ‘het voornaam herenhuis-met-tuin’, de ‘hoge vensters’ en de ‘ruime vertrekken’, gevuld met ‘kustschatten waarin deze ‘gedistingeerde zonderling’ opzien baart en respect afdwingt.
Het ontbreken van de specifieke historische omgeving valt nog meer op bij De Pinguїns, die in werkelijkheid in Artis in die tijd in het befaamde Pinguїnhuis huisden, een zeer moderne in Bauhausstijl ontworpen pinguїnrots gebouwd door Jaap Kaas in1935. (zie afbeelding Internet). Mechanicus negeert de vele trapjes en glijbanen en verdiept zich in de psychè van de pinguïn, die hij als sektariër beschouwt. Het grote raadsel van De Pinguїns vindt hij dat ze allen roerloos dezelfde kant uit staren:
Stáren. […] In onberispelijk stemmig wit-en-zwart, als voor een feestelijke gelegenheid. […] Zíén zij wat? Verwachten zij wat? Zij maken de indruk, alsof zij zich, als een mystieke sekte, collectief oefenen in de Stoïcijnse houding van zwijgzaamheid en onbeweeglijkheid. Of poseren zij slechts en zitten model voor de fotograaf […]? Hun uiterlijke onbewogenheid wordt niet geschraagd door innerlijke gemoedsrust.
‘De pinguїns horen stellig niet op het land thuis.’ Maar horen ze in het water thuis?, vraagt hij zich af. ‘Hoe ze lopen is een raadsel’, en al zwemmen ze als een rat of bever, als ze stilliggen, vindt hij ze even onbeholpen als bij het voortbewegen op het land. Hij ziet niets dan tegenstellingen: geclassificeerd als vogels, die eieren leggen, hebben ze geen vleugels en kunnen dus niet vliegen. Ze zwemmen als watervogels, maar bij de gratie van vinnen, die overeenkomen met in water levende zoogdieren:
Geen wonder dus, dat de pinguїns met hun houding in het leven niet goed raad weten en als sekte in de dierenwereld teruggetrokken op een eiland leven.
Hoogstandjes van vermenselijking zijn te vinden bij de Maraboe, die hij ziet als kamergeleerde, met ‘de perkamentachtige, nogal ongezonde kleur van de denker en de geleerde, die veel te weinig in de buitenlucht komt’; die heeft ‘de kleur van oude, vergeelde boeken’. Hij is ‘bibliomaan’, vertoeft de hele dag voor zijn boeken: ‘hij is door-en-door verstrooid’.
De Papegaaien beschrijft hij als ‘oude wijfjes’, die teruggetrokken op ‘een hofje leven, een stichting voor gedistingeerde oude dames’.
Veel nobels hebben zij ondervonden, veel edels hebben zij kunnen doen.
Zij laten tekenen van vergevorderde kindsheid zien in hun ‘wezenloos’ staren, in zichzelf keuvelen en het ‘prevelen van lieve woordjes’. Plotseling kan de tedere bezinning omslaan in een vlaag van hysterie.
Het [tere, beminnelijke oude dametje (E.K.)] gaat recht overeind staan en opent een scheldkanonnade tegen haar buurvrouw aan de overzijde.
De lange dag wordt gebroken door twee maaltijden, niet omvangrijk:
De oude vrouwtjes kunnen met weinig toe. Maar er wordt oudergewoonte keurig gedekt. Zij eten met grote kieskeurigheid.
De krokodil is eerder een levend lijk, dat in een museum in ‘zijn natuurlijke tropische omgeving’ lijkt opgezet… tot het monster zijn poot vooruit zet en de muil wagenwijd openspert, en hem niet meer dicht doet:
Wil de krokodil de suggestie, dat hij een uitgestorven voorwereldlijk dier, dat is geprepareerd, versterken?
De volgende zinnen luiden: ‘Of heeft hij plotseling klem gekregen? Hij leeft tenslotte in de modder. En in de modder tiert de tetanusbacil.’ Dit is een van de weinige plaatsen waar de tekst uit 1940 geannoteerd zou moeten worden met een verwijzing naar de verouderde bijnaam van tetanus, ‘de klem’.
De beweging krijgt geheel de overhand bij de beschrijving van De Olifant, die hij als muziekliefhebber portretteert:
De olifant gaat dansend door het leven
De oorlog is ver weg in deze bijdrage die in een stemming geschreven is die bijna dronken van geluk lijkt. Is het een contradictie, zo’n zwaar en log dier een vrolijke Frans te noemen? Mechanicus denkt van niet, net zoals dat het geval is bij menige zwaarlijvige baszanger, die even log als muzikaal is. Alles werkt mee bij de olifant:
Het lichaam wiegt zonder ophouden, als de zee-in-deining, op en neer. […] Soepeler en sierlijker buiging van een kniegewricht is nauwelijks denkbaar voor een dier van zulke afmetingen. Zij heft de zwaartekracht van het lichaam op mysterieuze wijze op, als de sprong van een balletdanser. De olifant zingt bij zijn dansbewegingen op door hem zelfgemaakte composities. […] licht en vrolijk […]. Een beetje Franse geest, pittig en gedistingeerd.’
Je vraagt je meteen af of hij ook ergens een Duitse geest signaleert? Broersma noemt zonder commentaar verwijzingen naar Duitsers die anderen zagen in het dierenportret ‘de hooghartige kameel’, waarin een verwijzing naar Hitler gezien werd, en bij de ezels en de apen, waarin de Duitsers voor de gek zouden staan.[11] Mogelijk klinkt ook in Het Nijlpaard, met als ondertitel ‘de zwetser’, een verwijzing door naar Hermann Göring als dikke Duitse demagoog.[12] Maar de politieke satire lijkt slechts een aspect van deze dierenportretten die een veel ruimere literaire waarde vertegenwoordigen binnen de Nederlandse literatuur.
Broersma zelf ziet in De bruine beer een duidelijke knipoog van Mechanicus naar zichzelf:
Als een zieltje-zonder-zorg trekt hij door het leven. Hij is geboren in een gezin van kermisklanten. Van zijn jeugd af aan heeft hij het bestaan van bohémien geleid. Hij heeft over de gehele wereld rondgezworven.[13]
De verwijzing naar kermisklanten heeft te maken met de achternaam Mechanicus, die gekozen werd in het eerste kwart van de negentiende eeuw in verband met goochelproeven van de met instrumenten rondreizende betovergrootvader van Philip Mechanicus.[14] De bruine beer steekt als rasechte clown met iedereen de draak door hun lachlust op te wekken, en ‘subiet’ daarop tot de hartroerendste melancholie te geraken, waarbij de hete tranen over zijn snuit biggelen. ‘En daarna een gezicht van: héb ik jelui even beet?’
In De uil ziet Broersma de duidelijk menselijke en maatschappelijke bewogenheid van Mechanicus, zoals hij het dier, ‘de rechter’, tekent als iemand die blijk geeft ‘van grote mensenliefde, die door het ambt niet is gedood, maar vergroot’. Als iemand ‘bewogen door deernis voor den mensch’ zijn lot’.
Hij houdt er rekening mede, dat de omstandigheden, waaronder de schepselen leven, vaak machtiger zijn dan het elastische besef van goed en kwaad. Dat eer en karakter vaak een harde, en niet zelden hopeloze, strijd te voeren hebben tegen hebzucht, bedrog en verraad. Dat het verstand niet altijd onberispelijk functioneert en dat de gevoelens en hartstochten stormen zijn, waaronder soms ook de sterksten bezwijken. Hij is diep doordrongen van de betrekkelijkheid van het lot van de mens, van élke.
De verleiding is groot alle drieëntwintig dierenportretten te behandelen of te proberen alle vondsten aan te halen, maar dat is met een boekje van deze kwaliteit niet mogelijk: bijna elke zin is het citeren waard. Wat een gemis, dat al meer dan tachtig jaar dit Nederlandstalig geschrift in de krantenarchieven bedolven lag, zonder dat er naar omgekeken werd! Een prachtig dierenboek, met humoristische beschrijvingen, dat al vele generaties had kunnen amuseren door de raakheid van de waarnemingen en virtuositeit van de beschrijvingen. Deze mooi geïllustreerde uitgave is een volkomen verdiend eerbetoon.[15] Natuurlijk valt er te wat te wensen, zoals voor een meer historisch gericht publiek vragen naar de data van iedere publicatie, naar de oorspronkelijke afbeeldingen, van wie ervoor verantwoordelijk was, om maar een verlanglijstje in te dienen. Of juist de vraag naar een grote sprookjesboekachtige Artis-uitgave, die ieder Nederlands volwassen kind in de kast wil hebben om elkaar uit voor te lezen.
Kamp Amersfoort en Westerbork
De laatste vier jaar van Philip Mechanicus leven mogen niet onvermeld blijven. Twee jaar later werd hij pas opgepakt, op 24 september 1942, (waarschijnlijk omdat hij geen ster droeg) en kwam hij terecht in het Huis van Bewaring aan de Amstelveense weg, waar hij een maand verbleef, als celgenoot van Monne de Miranda. Vlak daarvoor nog trad Olga Moskowsky op als soliste in De Hollandsche Schouwburg, aan de Plantage Middellaan, waarschijnlijk op 18 juni 1942. Zij speelde toen het tweede pianoconcert van Mendelssohn: ‘de stampvolle zaal bejubelde orkest, dirigent en soliste.[16] Bedacht moet worden dat pas eind juli 1942 De Hollandsche Schouwburg gevorderd werd door de bezetter.[17] Op transport van het Huis van Bewaring naar kamp Amersfoort op 23 oktober, probeerde Mechanicus bij vertrek tevergeefs (tussen de trams?) te ontsnappen, omdat hij ‘zijn vrouw’ (waarschijnlijk dus Olga, aldus Koert Broersma) tussen de wachtenden buiten de gevangenis zag.[18] Toen hij na meer dan twee weken uit Amersfoort op 7 november 1942 (aanvankelijk als strafgeval) naar Westerbork werd getransporteerd (men sprak van ‘het kreunende transport’ uit Amersfoort) kwam hij in de ziekenbarak terecht met zwaar handletsel.[19] Zijn groepsgenoot De Miranda was al in Kamp Amersfoort door mishandeling vermoord op 3 november 1942.[20]
Van de ongeveer zestien maanden die Mechanicus vervolgens in Westerbork verbleef tot zijn transport naar Bergen-Belsen[21] getuigen zijn dertien dagboekcahiers, die het kamp uit gesmokkeld zijn naar zijn tweede ex-vrouw Annie Jonkman en als In Depot uitgegeven in 1964.[22] Dat hij maar liefst negen maanden in ziekenhuis dan wel herstelbarak doorbracht, wijst op geheime hulp, waarschijnlijk van de medische staf, aldus Broersma.[23] Door ziekte vrijgesteld van werk en als lopend patiënt kon hij zich met toestemming buiten het ziekenkamp en door een groot deel van het kamp bewegen, alwaar hij zich dagelijks gedisciplineerd als ervaren verslaggever naar de plekken begaf waar hij iets kon observeren, beschrijven en zijn informanten bezoeken; verder las hij nauwgezet kranten en voor zover aanwezig, boeken.[24] Toen Olga aankwam in Westerbork, op 6 mei 1943 en er verbleef tot 18 mei 1943 was dat als strafgeval, waardoor hij haar waarschijnlijk niet heeft kunnen zien. Haar hele transport werd in Sobibor onmiddellijk door gas vermoord.[25] Philip Mechanicus verblijft nog een (klein) jaar in Westerbork, werd op 15 maart 1944 naar Bergen-Belsen gedeporteerd en daarvandaan op 9 oktober 1944 naar Auschwitz/Birkenau vervoerd, alwaar het hele transport met de kogel werd vermoord.[26]
Slot
Ter afwisseling van de dierenportretten tot slot een illustratie van zijn vermogen tot portrettering van de menselijke groepsdynamiek uit zijn dagboek In Depot, waarin hij beschrijft hoe de leden van de Joodse Raad in Westerbork arriveren, waarmee de Joodse Raad de facto was opgeheven. Op 29 september 1943 arriveert een deel van het ‘edel-transport’, waarbij eerst de ontvangst door de anderen wordt beschreven.
Men kon ze van verre herkennen. Menige uiting van leedvermaak onder de toeschouwers: eindelijk, die ook! Menige uiting van twijfel aan de rechtvaardigheid: die zullen wel weer naar huis teruggaan! Die zullen wel gezorgd hebben voor een goede stempel! Menige uiting van wraak: […]. Menige uiting van minachting: […]. Menige uiting van vergoelijking: het zijn ook maar zwakke mensen, die gedaan hebben wat ze konden, en die zich ook hebben willen redden. In de ordeloze stoet waren het ook maar doodgewone, kleine mannetjes, in de macht van hun vervolgers. […] Zij hebben hun eerste loon beet: teruggestoten in de massa, waarboven zij zich verhieven. […] Zij zullen bovendien door het vuur van de hoon hunner lotgenoten heen moeten.
De volgende dag volgt de ontvangst in Westerbork van de Barnevelders, de groep van ongeveer 700 prominente Joodse Nederlanders, die in een uitzonderingspositie in kasteel De Schaffelaar e.o. was ondergebracht:
Uit Barneveld is het neusje van de zalm gekomen: […] De Barnevelders, de nobelen, die door hun aartsvijanden op een gouden schaaltje waren gezet en die zich in de zoete droom wiegden dat hun niet zo gauw iets gebeuren kon, waren met een slag tot dezelfde paupers verlaagd als het profanum vulgus […]. Wij hier in Westerbork verwachtten al sedert geruime tijd de komst der Barnevelders en de gelijkschakeling. Wij benijden hen niet.
En dan op vrijdag 1 oktober 1943 volgt het groepsportret:
De wegen zijn gevuld met héren: hoge voorhoofden, goed sluitende pakken, goed geknoopte dassen, krakende stemmen, hoofse groeten, met goed geklede vrouwen, een beetje exotisch tussenbeide: Westerbork-le-Bain.[27]
Ellen Krol
(foto’s: © Ellen Krol)
[1] Philip Mechanicus, De giraffe is een dandy, Dierenportretten uit Artis. (S.l, s.a. [2026]).
In- en uitgeleid door Paul Arnoldussen. Geïllustreerd door cursisten ARTIS-ateliers.
[2] Hierover Koert Broersma, Buigen onder de storm, Philip Mechanicus, Verslaggever tot in de dood, 1889-1944. Amsterdam, geheel herziene tweede druk 2019, p. 41-48 en p. 49-55 en nawoord Arnoldussen in Philip Mechanicus, De giraffe is een dandy.
[3] Koert Broersma, Buigen onder de storm.
[4] De dagelijkse rubriek over buitenlandse politiek heette Politieke Dagoverzichten, later omgedoopt tot De stand van zaken (Broersma, p. 57, p. 81).
[5] Broersma, p. 59-60 en p. 81.
[6] Broersma, p. 58-59.
[7] Die echtgenote was geweest van de violist Alexander Moskowsky, een tot Nederlander genaturaliseerde Rus. Broersma, ‘Olga’, p. 68-72.
[8] Broersma, p. 69-70.
[9] Nawoord Arnoldussen, Broersma, p. 85-87.
[10] NRC, 7 en 8 november 2026: ‘Helmkasuaris, de ‘gevaarlijkste vogel ter wereld’, op een fietspas in Elst.’ De vogel was ontsnapt uit de privédierentuin van een edelstenenmiljonair in Elst. Nu werden in het bericht van Sarah Ouwerkerk de ’dinosaurusachtige klauwen met nagels die wel twaalfcentimeter lang kunnen worden’ als het gevaarlijks aangemerkt; verder komt van alles langs in het bericht, naast ‘de benen helm’ ook de felblauwe kop en nek en tot en met de keellellen.
[11] Broersma, p. 86.
[12] Sprak recentelijk Tom Lanoye in De draaischijf (2024) ook niet van Göring ‘met zijn lijf van een nijlpaard en zijn grijns van een hyena?’ (Tom Lanoye, De draaischijf, Roman. Amsterdam 2024, p. 334).
[13] Broersma, p. 86.
[14] Broersma, p. 13-14.
[15] zij het dat er wel wat typefouten in zitten.
[16] Broersma, p. 69 en 96. Theo Olof, een leerling van haar, hoorde haar.
[17] Zie Katja Happe, Veel valse hoop, De Jodenvervolging in Nederland 1940-1945, Amsterdam/Antwerpen 2018, p. 159. Zie ook: Ellen Krol, Onbevrijd Gevoel, Schrijvers over de Jodenvervolging en daarna. Groningen 1924, p. 186.
[18] Broersma, p. 114.
[19] Waarschijnlijk gebroken middenhandsbeentjes, Broersma, p. 117 en ook p. 127.
[20] Broersma, p. 113-115; Richard Hoving en Wichard Maassen, Amersfoort en de oorlog, Stemmen uit een bezette stad. Amersfoort 2025, p. 131-135. Amanda Kluveld, Het vergeten verhaal van de Joodse gevangenen van Kamp Amersfoort. Amersfoort 2024, p. 118-124. [Onderzoeksreeks] Geschiedenis van een Plek.
[21] In Westerbork van 7 november 1942 tot 15 maart 1944, de datum van het transport Bergen-Belsen. Broersma, p. 129 ev.
[22] Die begonnen eind mei 1943, toen hij al 7 maanden in Westerbork verbleef. Broersma, p. 129. Het zijn er 15 geweest, men gaat ervan uit dat de eerste twee cahiers verloren gegaan zijn. Broersma, p. 143-151.
[23] Dit ziekenhuis in Westerbork behoorde tot de grootste en best uitgeruste ziekenhuizen van Nederland, waar mensen beter gemaakt werden om ‘korte tijd later zonder enig pardon in de vernietigingskampen te worden vermoord, aldus Broersma, p. 127.
[24] Broersma, p. 148-149.
[25] Broersma, p. 140.
[26] In dat jaar ontmoet hij de journaliste Annemarie van den Bergh-Riess, zie Broersma, hoofdstuk ‘Annemarie’’, en ‘De laatste maanden’, p.185-186; 187-194; over het kamp Bergen-Belsen, p. 203-218; en ‘Een reisverslag, de laatste dagen van Philip Mechanicus’, p. 218-222.
[27] Philip Mechanicus, In Depot. Dagboek uit Westerbork. Ingeleid door drs. D. Mulder en Prof. dr. J. Presser. Hooghalen/Laren (NH), Herinneringscentrum Westerbork/Uitgeverij Verbum 2008, p. 212, 213-214, 215.

