Deze recensie is geschreven in 2007.

Dromerig, peinzend en gelukkig

Soms bof je als je romans leest. Dan weet je weer waar het allemaal om begonnen was. Zinderen moeten ze, onderdompelen, weg voeren. Zich niets aantrekken van het gewauwel van pakweg Pauw en Witteman, van het beter weten, van de praktische levenslessen, van de tijdgeest, van de actuele meningblubber, van de ik-vind-dit en jij-vindt-dat opinies. Boeken waarbij je langzamerhand vergeet dat ze prachtig geschreven zijn, warm en verlangend. Bij grote literatuur vergeet je dat het geschreven is, die is er gewoonweg, ze is niet verzonnen en gemaakt, geen haar op je hoofd die daaraan denkt, het enige waar je je bij een meesterwerk over verbaast is dat het er nog niet was.

Herman Stevens schreef met Moederziel zo’n roman. Waarom had ik tot nu toe nog niets van hem gelezen? Ik werd er dromerig van, peinzend, gelukkig en ik wilde er met iedereen over praten.

Terwijl zijn moeder de benzine betaalde, paste Wessel zijn nieuwe zonnebril.

Een eerste zin die het hele verhaal introduceert, maar dat weet je pas als je veel verder bent. Moeder en zoon: een zoon kijkt naar zijn moeder, hij staat aan het begin van zijn volwassenheid en leert de wereld te bekijken. Zijn moeder heeft een balletschool in Rotterdam, hij gaat naar een gymnasium, wordt verliefd op een leerlinge van zijn moeder, raakt totaal aan haar verslingerd en wat er daarna allemaal gebeurt.

Begrijp me goed, dit boek moet het niet hebben van spectaculaire achtervolgingen, van verschrikkelijk leed, van moord en doodslag, van cynische terugblikken op een school, gezien door een schrijver die het achteraf allemaal beter weet. Als je het uit hebt, heb je god zij dank niks geleerd, je hebt er niet ineens een visie bij gekregen, of een standpunt (brrr), maar wel weet je hoe een balletklas ruikt, hoe de drie Yvonnes eruitzien die les op de balletschool krijgen, hoe je een kast moet timmeren, hoe een schoolklas van een gymnasium er in Rotterdam eind jaren zestig uitzag. En je weet ook hoe het ‘mooi-weermeisje’ eruitziet, dat zowel Stella als Saskia heet. Op wie je net zo verliefd bent als Wessel en naar wie je net zo verlangt.

De verleiding is groot het hele einde van de roman hier te citeren, de laatste drie bladzijden, alles klopt, alles staat in het licht van een warme zon. Dezelfde opborrelende emotie als bij het einde van Vestdijks Terug tot Ina Damman: voorzichtig, ingehouden en dus smartelijk, sentimenteel, groot en groots. Mooier kan niet.

Het kan dus nog steeds: schrijven over een jeugd alsof die voor het eerst beleefd is, alsof er niet al honderden boeken over geschreven zijn. En wat zijn ze vaak vervelend die boeken over verongelijkte jongens en meisjes die in zelfmedelijden zwelgen, die een nare vader, moeder, tante, of stiefzus hebben, die het beter weten, die op iedereen neer kijken behalve op zichzelf.

Herman Stevens kent deze traditie op z’n duimpje, hij zette werkelijk alles op alles om niet in de valkuilen te trappen. Zorgvuldig meed hij historische betweterij. Zorgvuldig werkte hij aan een wonderlijk geslaagde stijl die ik nu maar omschrijf als dromerig realisme. Dit boek droomt over een jeugd en tegelijkertijd krijg je het gevoel dat het zo was en moest zijn. Dat het noodzakelijk zo gezien moest worden. Dat Herman Stevens het zo zag.

Kees ’t Hart

Herman Stevens – Moederziel. Prometheus, Amsterdam. 334 blz.