Recensie: Anatomie van een vriendschap; de briefwisseling van Boudewijn Büch en Peter van Zonneveld
Bilderdijk achterna
In een mooi stuk over Hugo von Hofmannsthal vroeg dichter-criticus H. Marsman zich af wat hem ooit zo aantrok in het werk van deze Oostenrijkse auteur. Hij las het voor het eerst omstreeks zijn achttiende, toen de dromen en verlangens van hem en zijn Zeister vrienden, Arthur Lehning, Roel Houwink en een paar anderen, gekleurd werden door het ‘herfstelijk besef van te laat – en waartoe? – geboren te zijn, een – meenden wij – verfijnde, décadente geblaseerdheid, die onzen blik iets verveelds gaf, een hang naar een tegelijk gecultiveerde en nonchalante hooghartigheid, een laatdunkend verkwijnen, heel deze afgeleefde grijsaards-stemming, die ons zo oud leek en die in wezen zo onbeschrijflijk jong is.’
Marsmans karakteristiek past aardig op het sentiment dat de grondtoon vormt van de brieven die de boezemvrienden Boudewijn Büch (1948-2002) en Peter van Zonneveld (1948-2025) tussen 1971 en 1976 wisselden. Zes jaar eerder had dit tweetal, allebei leerling van het Leidse Bonaventuracollege en redacteur van de schoolkrant, ontdekt dat ze voor elkaar gemaakt waren. Tegen de tijdgeest in dweepten ze niet met Sartre, Salinger, Kerouac, Mulisch en andere literaire helden die bij babyboomers furore maakten. Evenmin gingen ze zich te buiten aan experimenteel proza in de trant van Schierbeek en Vogelaar, noch aan bevlogen Lucebertimitaties. Hun leidsterren waren de door leeftijdgenoten dood en begraven gewaande Goethe, Novalis en Bilderdijk. Als would-be romantici modelleerden ze hun schrijftrant naar voorbeeld van het ronkende proza dat dateerde van minstens anderhalve eeuw terug. Daar voegden ze, in navolging van de gekwelde Werther en de niet minder gekwelde Piet Paaltjens, een flinke scheut Weltschmerz aan toe.
Vooral bij Büch kon het niet op. Gedurende de vijf jaar die het nu gepubliceerde deel van de correspondentie bestrijkt is het bij hem één lang lamento, en dat verwoord in een idioom dat veel weg heeft van Rhijnvis Feiths tranentrekker Julia. Eén voorbeeld uit vele: ‘Niets zou mij moeten binden aan deze noodlottige aarde. En een mensheid die mij martelt en zo onterecht doet lijden. Ik verdien toch niet dit lijden. Wat is mij slecht. Waar dank ik de vreselijke angst en ontmoediging aan. Geef mij, lieve, een mes om dood te gaan. Of het wapen, zoals de jonge Werther. Geloof mij, het leven is mij niets meer waard. Ik droom zelfs de goedheid niet meer. Nachten gaan in onrust en ongeborgenheid voorbij. Achterdocht doorwoekert mijn geest. Gepijnigd lichaam.’ En dat alles afgerond met deze uitsmijter: ‘Shit verlicht nu het lijden.’ Shit, destijds de gangbare benaming voor hasjiesj, met opium, morfine, cocaïne en LSD een van de middelen waarvan Büch zich regelmatig zei te bedienen. Hij deed zich graag voor als grootverbruiker van de hallucinogene snoepdoos, en dus zou het zo maar kunnen dat de voortijlende en geregeld ontsporende schriftuur van zijn brieven daardoor gestuurd werd.
Correspondent Van Zonneveld hield de stilistische teugels wat strakker in de hand, maar ook in zijn geval was het, behalve himmelhoch jauchzend, geregeld zum Tode betrübt. Waar Büch zich wentelde in leed dat nauwelijks te lenigen viel, ook niet met wat mentor Bilderdijk heulsap oftewel opium noemde, daar verlustigde Van Zonneveld zich al epistolerend in het herbeleven van zijn bedavonturen. Al lezende en je verbazende houd je er het beeld aan over van een man met een onverzadigbare seksuele appetijt, een Don Juan die net als zijn legendarische voorbeeld dwangmatig voortjakkerde van verovering naar verovering, zonder ooit ergens zijn hoofd neer te kunnen leggen, zulks met de nodige schade voor zijn emotionele huishouding tot gevolg.
Toch zou ik Van Zonneveld onrecht aandoen wanneer ik beweerde dat hij zich in deze brieven exclusief profileerde als een slave to love. Hij was een minstens zo hevig verslaafde boekenliefhebber. Onvermoeibaar speurend maakte hij, dikwijls in gezelschap van de net zo bibliofiel geaarde Büch, jacht op bijzondere uitgaven die in de regel betrekking hadden op de eerste helft van de negentiende eeuw. Het is eigenlijk wel mooi, hoewel voor hemzelf pijnlijk, dat hij bij een zoveelste bezoek aan een antiquariaat een stapel boeken op zijn kop kreeg en met een hersenschudding het bed moest houden.
De briefwisseling Büch-Van Zonneveld is geselecteerd, ingeleid en geannoteerd door de neerlandici Onno Blom en Rick Honings. Laatstgenoemde had Van Zonneveld als Leids leermeester en schreef samen met hem een bekroonde biografie van Willem Bilderdijk. Eigenlijk hadden Van Zonneveld en Büch daar al in de jaren zeventig een contract van uitgeverij De Arbeiderspers voor gekregen, maar bij verzaken van laatstgenoemde liet de levensbeschrijving van de Grote Ongenietbare nog decennia op zich wachten.
De toelichtingen van Blom en Honings brengen lang niet alle in de brieven genoemde personen thuis. Zo maakt Büch ergens melding van Winny, Eric en Mark. Laat ik naar aanleiding van dat drietal zelf maar een paar voetnoten kraken.
Winny en Erik Baronner maakten, onder meer met Büch en schrijver dezes, omstreeks 1970 deel uit van Het Blaue Scutegilde, een Leids neerlandicidispuut. In navolging van het middeleeuwse carnavalsgezelschap van die naam gaven de leden graag lucht aan hun afkeer van de gezeten burgerij, wat ze ten overvloede lieten blijken in hun kledingkeuze, haardracht, seksuele moraal, drank- en drugsgebruik en zo nog wat gedragingen die destijds voor ‘alternatief’ doorgingen.
Als men dispuutsgewijs al eens een letterkundig onderwerp aansneed, dan was het er een dat paste binnen het Scuteprofiel. Zo hield Büch ten huize van de Baronners een lezing over de rol van de opium in leven en werk van zijn idool Bilderdijk. Van die gelegenheid herinner ik mij vooral de geurcocktail van cannabis, wijn, bier, jenever en feromonen die de kamer doorwasemde, en na afloop van het referaat het gekroel van met elkaar verstrengelde mannen- en vrouwenlichamen, onder meer die van de spreker en het koppel Paul de Leeuw (thans shintopriester) en Marius Vroegindeweij. Paul was niet alleen enige tijd Prince van de Blaue Scute, maar samen met twee andere studenten Nederlands ook oprichter van de Leidse Werkgroep Homoseksualiteit. Van die laatste club was Büch in het academisch jaar 1969-1970 voorzitter.
Dat Büch na de lagere school nooit één opleiding had afgemaakt, en zich dus ook niet, anders dan hij zelf beweerde, had kunnen inschrijven als regulier universitair student, werd pas breed bekend toen zijn verzinsels een voor een werden doorgeprikt, eerst in een boek van Rudie Kagie, daarna in de biografie van Eva Rovers. Gebrek aan ook maar enig diploma belette hem niet om de fictie op te hangen dat hij was afgestudeerd in Duits en filosofie. Ook beweerde hij in zijn hoedanigheid van ‘psychofarmacohistoricus’ (zoals zijn briefhoofd vermeldde) geregeld te worden geraadpleegd door juridische en zorg verlenende instanties. Hij zou het zelfs hebben gebracht tot directeur van een Utrechts onderzoeksinstituut. Dat Van Zonneveld braaf met deze onzin meeging, vind ik verbijsterend, maar liefde maakt nu eenmaal blind. In het Scutemilieu daarentegen werden Boudewijns praatjes veelal bezien met een mengsel van geamuseerdheid en mededogen. Hij was zo’n beetje onze dorpsgek.
Na mijn studietijd hielden Büch en ik contact. Daarbij leerde ik hem steeds beter kennen als een professional in doen alsof, een schelm die Thomas Manns personage Felix Krull ver achter zich liet. Of iemand zijn naam ooit heeft verhaspeld tot Bluf weet ik niet, maar hoewel flauw en voor de hand liggend zou het niet ongepast geweest zijn. Zo trok hij tijdens een bezoek bij mij thuis een fles supermarktwijn, met op het etiket een plaatje van een of ander nepchateau, uit het rek en begon zonder enige ironie deze ‘grand cru’ te bejubelen.
Of hij ooit uit overtuiging de Griekse beginselen toegedaan was, blijft voor mij de vraag. Eigenlijk heb ik altijd gedacht dat hij een pose aannam waarmee hij zich interessant dacht te maken, zoals hij ook zijn breed uitgemeten pedoseksuele gevoelens (met name in zijn eerste dichtbundel Nogal droevige liedjes voor de kleine Gijs) eerder speelde dan echt beleefde. Maar je zou ook kunnen zeggen dat een mythomaan geen verschil meer ervaart tussen spelen en als echt beleven.
Meer dan eens verkondigde Büch, aan iedereen die het horen wilde, dat hij van genoemde Winny en Eric Baronner hun zoontje Mark mocht lenen. Mij, vader van een driejarige, deed hij een soortgelijk verzoek. Maar uit zijn brieven aan Peter van Zonneveld krijg je nu juist de indruk dat hij, ten gevolge van al dan niet vermeend misbruik in zijn jeugd, seksueel onmachtig was en zich dus wel moest overschreeuwen. Kort voor zijn dood schreef hij een stuk over fanatieke verzamelaars dat in het licht van het voorafgaande leest als een zelfportret. ‘Het zijn treurige, lelijke mannen met een meestal ernstig gestoorde vaderbinding en met een droevig seksueel leven. Verzamelen is het stampvol proppen van een nest waarnaar een leuk meisje de weg nooit heeft weten te vinden.’
Het zegt veel over de tijdgeest van toen dat al die bravoure en provocaties ons niet echt schokten, zoals we ook niet geschokt waren door de erotische escapades van sommige Leidse docenten Nederlands, waaronder Peter van Zonneveld, die schijnbaar moeiteloos de ene studente na de andere in bed wisten te praten. Zowel tegen het ene als tegen het andere kijken we vandaag heel anders aan. We hebben er nu meer oog voor dat seks, behalve met plezier voor twee of meer, ook gepaard gaat met macht. En daarbij liggen in de regel sommige deelnemers boven en andere onder.
Büchs Bilderdijklezing plus mijn aanwezigheid daarbij zouden door hem in 1986 worden verwerkt in Links! Het relaas beslaat de eerste twee pagina’s van die roman. Geheel in strijd met de feiten doet de verteller het voorkomen alsof dispuutsgenoot Jaap militair dienstplichtig is, bij deze gelegenheid in uniform verschijnt, en er luidkeels bezwaar tegen maakt dat er hasj wordt gerookt. Wat evenzeer vloekt met de feiten, maar met de kennis van 1986 toch niet zo heel erg onwaarschijnlijk, is dat deze Jaap in de discussie na afloop van de lezing Ter Braak en Gomperts tegen Bilderdijk en Boudewijn uitspeelt.
Links! is niet de enige roman die het een en ander aan het Blaue Scutemilieu heeft ontleend. Büchs uitstapje naar memory lane werd voorafgegaan door En dan is er koffie (1975) van Hannes Meinkema alias Hannemieke Postma alias Hannemieke Stamperius. Büch noemt haar in Links!, zij hem in genoemde roman. Ook in de schriftelijke conversatie met Van Zonneveld figureert ze een aantal malen. Zelf kwam ik haar in de loop der jaren meer dan eens tegen, en was daarbij getuige van een persoonlijkheidsverandering die verliep van stekelig en arrogant naar zacht en innemend. Na haar dood heb ik voor het jaarboek van de Maatschappij van de Nederlandse Letterkunde dan ook met liefde haar levensbericht geschreven.
Tegen het einde van de nu verschenen brievenverzameling kun je zien dat er sleet op de vriendschap begint te komen. Zoon Boud houdt zich niet aan beloften en afspraken, maar neemt Vader Peet wel de maat door hem weg te zetten als een met zelfmedelijden behepte ‘neukezel’. Omgekeerd heeft hij dan al te horen gekregen dat hij er beter aan zou doen om zich niet langer met haastig kruimelwerk onledig te houden, maar in plaats daarvan ernst te maken van ‘projecten voor de eeuwigheid’ zoals ‘een goede roman’ en ‘degelijke studies’.
Die romans kwamen er, als eerste De blauwe salon (1981). In de Haagse Post, waarvoor ik inmiddels elke week recenseerde, kon ik er niet omheen dat ik dit opus maar zozo vond. Dat gold ook voor later werk, waaronder het al genoemde Links! Geen wonder dat ik op mijn beurt door Büch beschimpt werd zodra zich daartoe een gelegenheid voordeed. Vergeten was onze wederzijdse dienstverlening, toen ik voor zijn poëzie een plekje in Tirade inruimde, en hij mij de post van columnist bij het Leidse universiteitsblad Mare bezorgde.
Voordat ik hem nu van rancune jegens mij ga betichten, dien ik terdege te beseffen dat zijn oprispingen klein bier waren vergeleken met de wraak die hij op Van Zonneveld nam toen hun vriendschapsbanden begonnen te rafelen. Onder de titel Het bedrog (1994) publiceerde Büch weer eens een sleutelroman. Daarin hing hij de erotische escapades van vriend Peter, voor een groot deel aan hem opgebiecht maar tot zijn ongenoegen voor het resterende deel juist niet, aan de grote klok. Dat droeg niet bepaald bij tot het levensgeluk van de geslachtofferde, en dan druk ik het nog zacht uit. Misschien zat het Büch dwars dat zijn bloedsbroeder inmiddels een doctorstitel en een academische positie in de wacht gesleept had, trofeeën die hij zelf nooit had weten te verwerven. Want ik houd het ervoor dat een echte carrière in de wetenschap Büch uiteindelijk liever was geweest dan een met weinig erkenning gepaard gaand schrijverschap, een veelbekeken reisprogramma op tv, bibliofiele praatjes bij Barend & Van Dorp, en STER-spotjes voor Lassie Toverrijst.
Anatomie van een vriendschap heeft qua sfeer wel wat weg van een mix tussen Nescio’s Titaantjes, het iconische verhaal over aardige jongens die inmiddels stakkerig wijs geworden zijn, op de mal geworden Bavink na dan, en de roman Erwin van het schrijverscollectief Joyce & Co, dat zich diep inleefde in de romantisch-decadente aspiraties van de titelfiguur en zijn vrienden Keith en Mike. In de brieven van Büch & Van Zonneveld gaat het er veel ruiger en onbesuisder aan toe. Maar bijzonder zijn ze, dat zeker.
Eén ding mis ik. Je zou verwachten dat dit romantische jongelingschap niet alleen zou zwijmelen bij het werk van Goethe en tijdgenoten, maar ook bij de liederen en pianostukken van Schubert en Schumann, de componisten van wie Des Esseintes, kampioen doen alsof in Huysmans’ decadente roman A rebours, verzuchtte dat hun muziek een complex van ‘onontwarbare ellende en vage smart’ bij hem wakker maakte. In plaats daarvan hielden Büch en Van Zonneveld het bij de Rolling Stones, de Velvet Underground, Elvis Presley en, jawel!, Boudewijn de Groot.
Jaap Goedegebuure
Anatomie van een vriendschap; de briefwisseling van Boudewijn Büch en Peter van Zonneveld.Bezorgd door Onno Blom en Rick Honings. Walburgpers, Zutphen. 448 blz. € 34,99.
