Recensie: Herman Koch – Het diner
Heel Nederland werkt Het diner weg als fastfood
Heel Nederland Leest een boek dat vermoedelijk heel Nederland al gelezen had: Het diner van Herman Koch. In de woorden van de CPNB en Hebban is het campagneboek van 2026 ‘een bloedstollend verhaal over de vraag in hoeverre je als ouder verantwoordelijk bent voor de daden van je eigen kind’. Bloedstollend is de roman helemaal niet, maar prikkelend wel. Dat blijkt op z’n minst uit de reacties sinds begin van verschijnen. Maar laten we eerst het boek zelf bekijken: een psychologische thriller die literair wat lichter is, maar ook slim plotgedreven, een echte pageturner.
Ik-verteller Paul Lohman gaat uit eten met zijn vrouw Claire, broer Serge en schoonzus Babette. Het is al snel duidelijk dat ze het over de kinderen moeten hebben, in het bijzonder hun zoons. Paul heeft iets schokkends gezien op de telefoon van zijn zoon Michel en al snel weet de lezer dat Michel met zijn neef Rick in beeld is geweest bij Opsporing Verzocht. Pauls broer Serge Lohman is een bekend politicus, de gedoodverfde kandidaat voor het premierschap bij de komende verkiezingen. Met zijn vrouw Babette heeft hij drie kinderen, naast een dochter en zoon Rick ook de geadopteerde Beau. Beau is geen dader in het delict, maar wel op de hoogte, wat zaken nog ingewikkelder maakt. In de loop van vijf gangen en een ronde fooi maken de ouders hun keuze hoe ermee om te gaan, waarbij ik-verteller Paul de lezer gaandeweg steeds meer onthult over de voorgeschiedenis van deze kwestie.
Meeleven met een klootzak
De echte vraag in deze roman is helemaal niet hoever ouders mogen gaan om hun kind te beschermen, want daar zijn ze al snel uit. ‘Het gaat over het recht om een klootzak te zijn,’ zegt Paul wanneer de tafelgenoten een gesprek hebben over een film. Voortdurend geeft hij voorbeelden van mensen die zich als klootzakken gedragen, maar omdat hij dat zelf vertelt en becommentarieert, lijkt hij erboven te staan. En als hij dan toch zelf een klootzak is, of zijn kind, is er een geldig excuus voor. De lezer kan er volledig in meegaan, zoals je een klein beetje meelacht om foute grappen, en nadenken over het morele dilemma en er zo zelf ook boven staan. Maar sta je er echt boven als je zo ver meegaat in het goedpraten van deze klootzak?
Het meest geslaagde aspect van de roman is dan ook de vertelwijze van de ik-verteller. Overigens is die in alle romans van Koch aanwezig, dus verrassend is hij niet, maar vermakelijk wel: de verteller spuwt zijn gal, zet met bijtende spot iedereen neer als vies, dom en verwerpelijk, tot je als lezer op het punt komt dat je je afvraagt of je er nog wel in mee wilt gaan, of het wel spottend bedoeld is, of toch vrij letterlijk. Bij tal van besprekingen wordt ik-verteller Paul een onbetrouwbare verteller genoemd, maar ik vind ‘m helemaal niet onbetrouwbaar: hij vertelt de lezer álles. Er zijn geen vragen meer over aan het eind van de roman. Hier en daar worden details weggelaten (‘Ik ga niet zeggen welk restaurant’), maar dat is spielerei, het zijn geen relevante details. Wat de ik-verteller wel doet: hij doseert alle informatie zorgvuldig, waardoor je altijd door wilt lezen.
Paul bespot alles en dat lijkt vaak een overdrijving. Maar als je de verteller van begin af aan vertrouwt, zie je dat hij niets verborgen houdt. Bij de minste ergernissen heeft hij fantasieën over geweld. Hij probeert zich in te houden wanneer hij zich ergert aan de gerant die het eten serveert: ‘Ik zou me inhouden zoals je je adem onder water inhoudt, en net doen of een wildvreemde hand boven je bord met eten de normaalste zaak van de wereld was.’ Dit is een fraai voorbeeld van hoe hij zijn eigen niet-normale gedrag normaliseert voor de lezer. Een wildvreemde hand boven je bord met eten is de normaalste zaak van de wereld als je uit eten gaat: meerdere wildvreemde handen hebben immers hun handen boven bord of eten gehad voor het op tafel staat. Maar de herhaalde aandacht voor de pink van de gastheer, te dicht bij het eten, doet de lezer denken dat er echt iets mis is met de gerant (consequent zo aangeduid). De empathie van de lezer gaat ook mee in Pauls ergernissen omdat iedereen zich weleens aan zulke dingen ergert: de bediening in een restaurant, die hypocriete politicus, zijn opdringerige fans. Zo lokt Paul Lohman de lezer mee, maar zijn ergernissen gaan veel verder. Verwaande Nederlandse gasten bij het Franse vakantiehuis verdienen ‘geen slap pak rammel, nee, iets stevigers, met honkbalknuppels en dorsvlegels’. Bij diverse incidenten heeft hij ook echte klappen uitgedeeld, wat al deze fantasieën een ander karakter geeft. Dat is echter zo zorgvuldig opgebouwd dat de lezer nog steeds begrip heeft.
Steeds minder geloofwaardig
De lezer wil naar de dramatische ontknoping en die zal er komen. Langzaam wordt ook duidelijk wie wat wist op welk moment. Toch mist het drama daarin diepgang: het maakt Paul bijvoorbeeld weinig uit dat zijn vrouw Claire al veel langer veel meer wist – en dat is uiteindelijk wel het belangrijkste gegeven van deze roman. Ik heb me gestoord aan het bordkartonnen karakter van de echtgenotes. Dat mensen in een bepaalde positie ervoor kiezen om de misdaden van hun kinderen verborgen te houden of te verdedigen, is griezelig geloofwaardig, daar kennen we genoeg voorbeelden van. Broer Serge wil het geheim wel onthullen, maar ook alleen omdat het beter is voor zijn zoon (beter de straf uitzitten dan met het geheim te moeten leven). Maar dat geen van hen bij het bespreken ervan enig moreel besef toont of een andere kant belicht, dat ze allen vinden dat zo’n stinkende zwerver alleen maar in de weg ligt en dat ‘opruimen’ logisch was, dat lijkt me niet waarschijnlijk.
Er zijn andere elementen die de geloofwaardigheid van het verhaal ondermijnen: dat ze een groot geheim op luide toon in een restaurant bespreken; hoe Paul, leraar van beroep, nadat hij na enkele incidenten op zijn school op non-actief wordt gesteld, naar een ‘schoolpsycholoog’ gaat en dat deze vervolgens een (niet-bestaande) aangeboren psychische aandoening vaststelt; hoe Paul op een zeker moment voor zijn zoon op (een andere) school moet komen, waar de rector op de hoogte is van Pauls persoonlijke dossier.
Ik vrees daarbij dat Het diner het minder goed doet bij nieuwe lezers dan zeventien jaar geleden. Verwijzingen naar Jackass zijn jongere lezers onbekend, maar ook belangrijke plotelementen, zoals het inspreken en wissen van voicemails of toegang hebben tot de telefoon van je zoon, zijn nu niet meer in die vorm voorstelbaar. De middelen die rechercheurs tegenwoordig in handen hebben, gaan zo veel verder dat een eigentijdse lezer bij deze case zal denken dat de amateurmisdadigers heel snel ontdekt zullen worden. En dat zet het morele dilemma op losse schroeven, want vier intelligente ouders zouden in deze tijd weten dat overal camera’s zijn en connecties met zendmasten, en de vraag is dan dus alleen maar wanneer de misdaden ontdekt zullen worden, niet of je er nog mee weg kunt komen. Als de roman het zonder die ontwikkeling vooral moet hebben van de dramatische onderlinge verhoudingen, zijn die juist te weinig uitgewerkt – en daarmee kom ik nog even op de eerdere reacties op Het diner.
De fastfood-ervaring
Reacties in de tijd na verschijnen gingen in op de psychische aandoening, omdat die de misdaden verklaart en dan voelt de lezer niet meer dat het iedereen kan overkomen. Marja Pruis noemde het een noodoplossing, ‘de angel uit de plot’, Arnold Heumakers stelde: ‘Wie identificeert zich nu met een gek?’ Ik denk zelf dat dit helemaal niets uitmaakt. We kunnen allemaal psychisch ziek zijn zonder het te weten. Wie precies wat weet in de roman, dat is dus veel belangrijker. Denk aan Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan, waarin het ‘wie weet wat’ binnen de familie ook de kern van de roman is. Maar daar werd er zestig jaar gedaan over de afwikkeling, hier één avond. Bovendien kennen we alle personages alleen vanuit Pauls perspectief, die bijvoorbeeld over zijn bordkartonnen vrouw alleen maar lovend is.
Hoe vlot dit boek ook leest, het is toch een teleurstelling als je het uit hebt. Een echte fastfood-ervaring. Goede fastfood maken is absoluut een vak en maar weinig Nederlandse schrijvers verstaan het. Het boek is daarin geslaagd en dus een terecht succes. Lichte en humoristische Nederlandse literatuur is er ook te weinig en daarom kan ik het werk van Koch best waarderen. Wat de humor betreft, dacht ik bij het lezen ook aan Renate Dorrestein (als we het toch over eten en geweld hebben: Het Hemelse Gerecht), al kent haar oeuvre veel meer variatie. Maar had heel Nederland nog 100.000 exemplaren van Het diner nodig? Dat denk ik niet.
Michelle van Dijk
Herman Koch – Het diner. 286 blz. CPNB, gratis bij bibliotheken in het kader van Heel Nederland Leest 2026.
