Scènes uit drie huwelijkslevens

Drie keer was Kristien Hemmerechts getrouwd. In haar huwelijkenmemoir Requiem voor een liefde ontrafelt ze die relaties. Dat doet ze niet man voor man, maar fragmentarisch en met grote sprongen tussen verschillende levensfasen. Gaandeweg wordt duidelijk dat in alle drie de huwelijken haar verlangen naar een eigen leven botst met de verwachtingen van de man met wie ze dat leven deelt.

Haar eerste man kwam uit Wales. Hemmerechts noemt hem Primus. ‘Liefde was liefde was liefde,’ schrijft ze over dit huwelijk dat van 1978 tot 1987 duurde. Ze waren jong en hielden van elkaar. Maar zo eenvoudig zou het niet blijven. Er is een groot verschil in ambitie tussen beide echtelieden. Voor haar is studeren en vooruitkomen in de wereld vanzelfsprekend (in het voorlaatste jaar van het huwelijk promoveert zij zelfs), hij slaagt er na herhaaldelijke pogingen niet in zijn studie af te maken.

Maar dat vooruitkomen kent zijn grenzen, zeker binnen het huwelijk. Zowel haar schoonmoeder als haar moeder vinden dat een vrouw te allen tijde seksueel beschikbaar moet zijn voor haar echtgenoot om de continuïteit van het huwelijk niet in gevaar te brengen.

Op een avond ben ik met de moeder van Primus alleen thuis. De mannen – de hare en de mijne – zijn naar ‘the club’. De moeder van Primus wil weten of haar zoon bij mij aan zijn seksuele trekken komt. Of ik de indruk heb dat ik hem seksueel voldoe. Denk ik dat hij seksueel iets tekortkomt en dat hij op andere weiden gaat grazen? Lichtjes verbijsterd verzeker ik haar dat ik me geen zorgen maak. Ze knikt goedkeurend.

Pas na haar scheiding leert de vertelster, in een nacht met een vrouw, waar haar clitoris zich bevindt. Een orgasme met een man heeft ze dan nog niet beleefd.

Het onverwerkte verdriet om de twee jong gestorven zoontjes van Kristien en Primus is één van de oorzaken van de scheiding. Hij wil er niet over praten. Ook zijn familie zwijgt. Pas aan het slot van Requiem voor een liefde vertelt Hemmerechts dat ook haar literaire ambities aan de verwijdering tussen haar en Primus bijdroegen. Schrijven noemt ze ‘een vorm van overspel, intellectueel en emotioneel overspel’. Om in één adem door te vertellen dat ook haar tweede echtgenoot, die zij Secundus noemt en die in werkelijkheid de dichter Herman de Coninck was, een man die zelf dag en nacht aan het schrijven was en zeer succesvol was, moeite had met haar schrijverschap. ‘Het fascineerde hem, hij was er trots op, maar het ontglipte hem ook. Ik ontglipte hem erin.’ Hij vond dat zij te veel boeken schreef. Zelf schreef hij er overigens niet minder. Na De Conicks onverwachte dood in 1997 schreef Hemmerechts Taal zonder mij (1998), waarin ze aan de hand van zijn gedichten, brieven en haar eigen herinneringen probeert te begrijpen wie De Coninck was en hoe hun relatie in elkaar zat.

Tertius, de derde echtgenoot met wie Hemmerechts 24 jaar samen was en ‘de man met wie ik misschien de beste seks ooit had’, strafte haar soms seksueel als zij intellectueel te aanwezig was. In Requiem voor een liefde gebruikt de auteur het Frans om aan te geven wat er gebeurde. Ze spreekt van viol (verkrachting) en la violée (de verkrachte) en realiseert zich dat haar man seksueel geweld gebruikt om haar het zwijgen op te leggen. Op een feest waar zij één van de eregasten was, is zij volgens hem te veel aan het woord geweest.

Ze is niet in staat er met hem of met vriendinnen over te praten.

Ze zal het hem nooit zeggen, ze zal geen woord uitbrengen en misschien was dat ook de bedoeling. Daarnet voerde ze dan wel het hoogste woord, nu heeft ze niets meer te zeggen, nu is haar de mond gesnoerd. That will shut you up! Wat heb je nu nog te zeggen? Heb je nu nog iets te zeggen?

In een interview met Eke Krijnen in Trouw zegt Hemmerechts dat ze Franse woorden gebruikt ‘omdat die iets meer afstand houden dan de Nederlandse.’ Totdat je ze vertaalt. Dan staat er gewoon verkrachting en de verkrachte. Niet alleen de taal verandert, ook het perspectief. Het ik verandert in een afstandelijker zij. Op deze ervaring, die verre van ‘gewoon’ is, komt Hemmerechts op verschillende plaatsen terug in het boek. Telkens weer probeert ze haar onmacht, die ze als passiviteit beschrijft, te begrijpen.

‘De karrensporen van het patriarchaat blijken veel dieper en onverwachter door te werken dan we vroeger konden vermoeden,’ schrijft Christien Brinkgreve in haar bestsellende huwelijksmemoir Beladen huis. Ook Hemmerechts ontdekt hoe diep die sporen liggen. ‘Wie draagt hier de broek?’ vraagt Tertius.

‘Jij,’ antwoordt ze zonder nadenken. Het antwoord komt van diep, alsof het daar al haar hele leven heeft klaargelegen. ‘In primitieve oertijden, die voorbij lijken, maar het niet zijn.’

Net als Brinkgreve maakt Hemmerechts duidelijk hoe moeilijk het is om je binnen je eigen relatie te onttrekken aan oude machtsverhoudingen, zelfs als je die allang hebt doorzien. Ze past zich voortdurend aan Tertius aan:

Hij had niet graag dat ik parfum gebruikte, dus gebruikte ik geen parfum, althans niet als ik bij hem was. Of hij bij mij.
Hij had niet graag dat ik roze droeg, dus droeg ik geen roze als ik bij hem was. Of hij bij mij. Tenzij ik het vergat.
Hij had niet graag dat ik floot. Dus floot ik niet. Tenzij ik het vergat. Ik fluit graag. En ben er trots op dat ik het kan. Zoveel dingen die hem ergerden. Voor ik hem iets vertelde, probeerde ik in te schatten of het hem al dan niet zou ergeren.

De verkrachting vormt niet het einde van dit huwelijk, dat aanzienlijk meer aandacht krijgt dan de eerste twee. De breuk heeft een andere oorzaak, die haar misschien nog wel meer verdriet doet dan het seksuele geweld van haar man. Ook in de passages over het verdriet om die breuk wisselt het perspectief van ik naar zij. De literarisering gaat nog verder. Hemmerechts voert de Griekse schikgodinnen Klotho, Lachesis en Atropos op, verwijst naar Alice in Wonderland en zoekt haar toevlucht tot de God van de rooms-katholieken (‘Zonder God had ik het niet gered, zonder die onzevaders, zonder Jezus aan zijn kruis, el pobrecito, le pauvre.’). Hier werd het me soms te kunstmatig en larmoyant. De schikgodinnen leggen een zwakte in de compositie bloot. Hoewel Hemmerechts haar memoir in tien thematische delen heeft ingedeeld, ontbreekt het binnen die delen geregeld aan samenhang. Gebeurtenissen, herinneringen en beschouwingen lopen voortdurend door elkaar. De verbanden die de vertelster zelf onvoldoende aanbrengt, besteedt ze uit aan de schikgodinnen. Zij moeten de toevallige ontmoetingen, verliezen en gebeurtenissen die de levens van Hemmerechts en Tertius met elkaar verbinden, van een samenhang voorzien. Maar die mythologische ingreep maakt de compositie voor mij niet overtuigender.

Het zwijgen over wat uiteindelijk de definitieve breuk tussen Kristien en Tertius veroorzaakt heeft hij niet van een vreemde. Wat Hemmerechts in deel I, Afspraken en geheimen, aan de orde stelt, krijgt in deel IX, Lange schaduwen, een nieuwe betekenis. In het eerste deel beschrijft ze de geheimen van haar eigen familie en die van de families van haar drie echtgenoten. Over de vader van Secundus, die tweemaal werd veroordeeld wegens seksueel misbruik van jongens, schrijft ze uitvoerig en openhartig. Ze heeft zelfs zijn gerechtelijke dossier onderzocht. Maar over een drama dat zich in de jaren dertig in het huis van de grootouders van Tertius heeft afgespeeld, waarbij kinderen om het leven kwamen, vertelt ze niet alles. Ze zou dat wel willen, maar ze houdt zich aan de afspraak met Tertius om het familiegeheim niet volledig te onthullen. Opmerkelijk is dat Hemmerechts in Een jaar als (g)een ander (2003) al schreef hoe Tertius’ grootmoeder in 1933 drie van haar kinderen vermoordde. Een paar jaar later doodde zijn oudtante, de zus van zijn oma, twee van haar kinderen. Wat ze destijds wel vertelde, laat ze nu achterwege. Zelfs als schrijfster schikt Hemmerechts zich uiteindelijk naar de wil van Tertius, tegen wiens zwijgen ze zich zo hardnekkig heeft verzet.

Marie-José Klaver

Kristien Hemmerechts – Requiem voor een liefde. Amsterdam, De Geus. 293 blz. € 22,99.