Zuster Moltzer in Zwitserland

De Nederlandse Maria Moltzer (1874-1944) is door een Jungkenner ‘een van de meest kritische protagonisten in de vroege ontwikkeling van de analytische psychologie’ genoemd. Zij kon Carl Jungs ideeën prettiger en levendiger overbrengen dan hijzelf. Psychologe Maya Schepers kwam Maria Moltzer op haar spoor via haar peettante Maya Molzer en schreef een toegankelijk boek over Maria Molzers invloed op Carl Jung.

Maria Moltzer groeide op in een zeer bemiddeld gezin in het centrum van Amsterdam. Haar vader leidde de jenever- en likeurenfabriek ‘Erven Lucas Bols’ en stuurde zijn zes dochters naar de HBS voor een goede opleiding. Maria studeerde verder tot verpleegkundige. Ook volgde ze als toehoorder colleges rechten en letteren. Ze was slim en ambitieus. Verplegen is een beroep en geen vorm van naastenliefde, vond ze. Daarom sloot ze zich aan bij de pas opgerichte vakbond voor verpleegkundigen en schreef artikelen in het gelijknamige tijdschrift Nosokómos, waarvan ze in 1903 waarnemend hoofdredacteur werd.

Bijna dertig was ze, toen ze haar horizon naar Zwitserland verlegde. Ze kreeg een positie in de kliniek van Maximilian Bircher-Benner. Bircher-Berger, bekend van de Bircher muesli, had het credo ‘een gezonde geest in een gezond lichaam’. Concreet: een dieet met weinig suiker en vlees en veel gymnastiek in de frisse lucht. Positief in het leven staan was ook een vereiste. Molzer was verbaasd hoeveel fysiek ongemak veroorzaakt werd door psychische klachten. Ze richtte zich op de kinderafdeling, waar ze onder andere de psychische oorzaak van eetproblemen probeerde te vinden.

Op haar 36e kwam ze via de arts Josef Lang in het Bircher-Benner in contact met Carl Jung. Ze verdiepte zich in diens analytische psychologie (een term van Jung ter onderscheiding van ‘psychoanalyse’ van Freud) en zag daar veel mogelijkheden in. Daarom opende ze een eigen praktijk, waarin ze zich vooral op kinderen richtte. Jung verwees al snel alle kinderen naar haar door. Hij betrok haar ook intensief bij zijn eigen onderzoek. Schepers betoogt dat Molzer veel invloed op Jungs typenleer heeft gehad en zijn fascinatie voor kunst deelde. Al snel was ‘zuster Molzer’ een centrale figuur in de jonge analytische beweging in Zurich. Haar bijdrage over het uitdenken van het ‘intuïtieve type’ was van groot belang.

Molzers diepste verlangen was om samen met Jung een alomvattende theorie te ontwikkelen die de wereld zou veranderen. Zo ver kwam het niet. Ze kregen onenigheid over de theorie en over zijn hanige gedrag. De biografe vat Moltzers kritiek op Jung kernachtig samen: ‘Als je vindt dat ieder zijn eigen individuele pad moet bewandelen, zijn eigen taal moet leren en zijn opdracht (mythe) moet vervullen, kan je niet als een godheid preken dat iedereen op dat op jouw manier moet doen.’ Ze citeert ook uit het dagboek van een patiënte die vindt dat Jung zich misdraagt:

Er is geen ruimte voor inbreng van anderen, wij patiënten moeten harmonie in onszelf vinden, hoe kan dat met kijvende psychoanalytici om je heen? Jung inspireert je hemelhoog, en vrouwen verwarren dat gevoel vaak met seksuele aantrekkingskracht, of hij vermorzelt je.

Of Molzer en Jung een erotische relatie hadden, is niet helemaal zeker. Wel bleef Molzer verbazingwekkend lang loyaal aan hem. Zelfs toen Jung haar verruilde voor Toni Wolff, een assistente die openlijk zijn maîtresse werd. Schepers concludeert:

Ze vertrok uiteindelijk omdat hij haar niet de erkenning of waardering gaf die ze volgens haar verdiende voor haar intellectuele bijdragen aan zijn theorie. Maria was een van de meest bekwame vrouwen die Jung in zijn leven heeft ontmoet. Hij heeft haar laten gaan.

Op haar 45e trok Maria Molzer zich terug uit de beweging, sloot haar praktijk en verloor haar sociale netwerk. Ze hield wel nauw contact met Armin Kesser, collega Josef Lang en diens dochter Marli. Later liet ze met haar erfenis een huis bouwen in Zwitserland. Op haar eigen Olympus werkte ze aan haar boek ‘Am Umbruch der Zeit’, dat ze echter nooit in druk zou zien. Pas na haar dood lieten de nabestaanden het drukken als ‘Der Weg zur Mitte’. Het dunne boekje werd amper gelezen.

Maria Molzer was een intelligente, zelfstandige vrouw, die een levensverhaal als dit zeker verdient. Biografe Maya Schepers schrijft over haar motivatie:

Veel te veel vrouwen die waardevolle ontdekkingen deden, kennen wij slechts nog door hun fameuze man. […] Uit het verhaal van Maria Molzer blijkt dat ook ongehuwde vrouwen vaak verdwenen in de schaduw van een man. Ik voel me uitgenodigd en verplicht om haar in de schijnwerpers te zetten.

Dat heeft Schepers met verve gedaan, maar ze ontkwam er niet aan om, afwisselend met Molzers verhaal, veel woorden te wijden aan Carl Jung, diens leven en de ontwikkeling van zijn ideeën. Van mij had het verhaal over Jung wat compacter gemogen zodat de spotlight nog meer op Molzer kwam te liggen.

Psychologische theorieën, theosofie, droomanalyse, de controverse tussen Jung en Freud, oorlogsperikelen… het is geen lichte kost. De informatie- en namendichtheid zijn hoog in deze dunne biografie. Maar Maya Schepers kan goed vertellen en houdt haar lezers bij de les. Ik heb hardop gelachen om de hilarische verhalen over de behandeling van de Amerikaanse olieprinses Edith Rockefeller McCormick, die van gekkigheid niet wist wat ze met haar dollars moest doen en Jungs superdeluxe Psychologische Club financierde. Of Maria Molzer zelf veel gelachen heeft, is de vraag. Ze komt over als een nuchtere en ernstige vrouw. Streng en hard zelfs. Een patiënte noemde haar een dictator en ze was wrokkig als een collega haar werk met een patiënt te niet deed: ‘Als je haar of de wereld niet serieus nam, dan had je een kwaaie aan haar – of je nou man of vrouw was.’ Toch heeft Maria Molzer mij ook laten gniffelen. In het tijdschrift De Hollandsche Lelie voerde ze een dispuut met hoogleraar gynaecologie Hector Treub, die meende ‘wetenschappelijk te kunnen onderbouwden dat vrouwen die geen korset dragen te veel gewicht aan hun schouders hangen, waardoor hun buikwand zou verslappen.’ Moltzer adviseert Treub dan om zijn invloed aan te wenden tot verbetering van mannenkleren: ‘Misschien is een korset wel aan te raden, daar ook bij mannen buikwandverslapping voor schijnt te komen.’

Petra Teunissen

Maya Schepers – Maria Moltzer. De beginjaren van de analytische psychologie. Querido, Amsterdam. 224 blz. € 23,99.