Nooit meer slapen | De ontdekkingsreiziger als man voor de 21ste eeuw

Tussen Alfred en één van de andere expeditieleden, Arne, komt het tot een prille vriendschap. Het is Arne die in hoofdstuk 27 opmerkt: ‘Allemaal staan we onder een geweldige druk van onze omgeving, familie, vrienden, kennissen, relaties. Dat zijn de enigen voor wie we iets betekenen, of niets. Of je moet zorgen dat je wereldberoemd wordt, maar wie lukt dat?’
Een bedenking die vandaag nog even herkenbaar is als in 1966. En het gaat verder dan die ene losse opmerking. Ik vermoed dat de hedendaagse man zich ook heel makkelijk in Alfred zou kunnen inleven. Hij staat namelijk voor dezelfde onmogelijke opgave als Alfred.
Er valt op onze planeet niet zo veel meer te ontdekken of te exploreren. De man heeft nog steeds de drang om de wereld in te trekken, het pad van Campbells helden te volgen, een daad te plegen die bewijst dat hij, bij zijn terugkeer, een waardevol lid van de gemeenschap is.
Helaas, de ontdekkingsreiziger is overbodig geworden. Er zijn geen blinde vlekken meer op de landkaart. Sinds 1969 is zelfs de ruimte geen ultimate frontier meer. Waar moet de hedendaagse man heen om zijn Hero’s Journey aan te vatten?
Als de rol van ontdekkingsreiziger geen optie meer is, gaat de man op zoek naar andere manieren om zich te bewijzen. Banale manieren. Zo snel mogelijk zo veel mogelijk geld verdienen, bijvoorbeeld, zogenaamd om de familie te kunnen voeden. Spieren kweken in de gym, zogenaamd om de familie te kunnen beschermen. Enzovoort, enzoverder.
Niets van dat alles kan op tegen de opbouwende werking van een ontdekkingsreis. Al is de expeditie in Nooit meer slapen bepaald geen succes, Alfred Issendorf had die ervaring wel nodig om zich los te maken van zijn vaders. Aan het einde is hij zowel wanhopig (want hij heeft geen idee wat hij met de rest van zijn leven aan moet) als bevrijd (want nu kan hij eindelijk zijn eigen keuzes maken). Op een perverse manier bewijst WFH hier dat exploring altijd gunstig is voor de ontwikkeling van jonge mannen.

Speelruimte voor ontdekking
Wat kunnen we hieruit afleiden? Dat het gezond zou zijn, denk ik, als onze maatschappij mannen een zekere speelruimte voor exploring bood. Ze hoeven niet op zoek te gaan naar de bronnen van de Nijl. Het volstaat dat hen een nieuw narratief wordt aangereikt: dat een jonge man niet meteen in de ratrace van het bedrijfsleven moet stappen, of niet meteen in het huwelijk moet treden, maar dat hij eerst de wereld in moet. Niet als toerist, maar als een ontdekkingsreiziger die zichzelf probeert te ontdekken.
Belachelijk? Alleen als je niet gelooft dat Joseph Campbell iets wezenlijks op het spoor was, toen hij de Hero’s Journey ontwaarde in al die verschillende mythologieën.
En zelfs als je echt geen woord gelooft van Campbells (inderdaad niet ongecontesteerde) boek, dan nog is de Hero’s Journey een aantrekkelijk concept. Makkelijk te begrijpen. Prikkelend. Uitdagend, maar zonder risico op escalatie of geweld.
De menselijke beschaving is een weefsel van verhalen, poneert Yuval Noah Harari: feiten voldoen niet, we hebben een verhaal nodig om de wereld te begrijpen en er onze plaats in te vinden. In plaats van te blijven inhakken op toxische mannelijkheid, zouden we jongens en mannen beter een helder, prikkelend, uitdagend verhaal aanbieden. Het resultaat daarvan zou wel eens een afname van toxische mannelijkheid kunnen zijn. Eén van die verhalen is de Hero’s Journey.

Grand Tour
Trouwens, doet mijn ideetje om mannen op een Hero’s Journey te sturen niet denken aan de Grand Tour? Tussen de zeventiende en de twintigste was het heel gewoon dat rijke adolescenten op reis gestuurd werden. Typische aanlegplaatsen waren er in Italië en Frankrijk, waar klassieke monumenten bezocht werden, maar de reis kon een zwerftocht door heel Europa worden. Ze werd beschouwd als een gelegenheid voor de jonge mannen om te groeien, en een voorbereiding op het huwelijk.
De Hero’s Journey, dus, maar dan met iets minder monsters en iets meer piazza’s.
Mannen zitten met hun mannelijkheid in de knoop. Privileges zijn in vraag gesteld, verwachtingen bijgesteld, klassieke ideaalbeelden zijn ontmaskerd als (soms gevaarlijke) waanideeën. Wat verwacht de wereld van 2026 van de man?
Het antwoord is te vinden op het pad van de held. Wie weet ontdekt de jonge man onderweg dat zijn toekomstplannen gebaseerd zijn op foute aannames. Wie weet ziet hij dingen die hij nooit eerder zag, die hem prikkelen en hem naar nieuwe ideeën leiden. Wie weet komt hij terug met een inzicht en een bruid.
Alfred Issendorf hield aan zijn expeditie-fiasco een aanzienlijke persoonlijke groei over. Als hij dat voor elkaar kreeg zonder luchtfoto’s en zonder kompas, dan moet elke man van Alfreds leeftijd dat ook kunnen.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Het was maar een góor-jigéén

In ‘Held in hoofdstukken’ gaat Mark Cloostermans in literaire werken op zoek naar constructieve, niet-toxische opvattingen over mannelijkheid. De bespreking van een boek wordt telkens over drie à vier afleveringen gespreid.

Boekenlinks: