Angst, eenzaamheid en wanhoop

Tegen wil en dank werd Jean-Marie Berckmans (1953 – 2008) een fenomeen, een legende, een mythe. Jammer genoeg had dat veel te maken met zijn levenswandel, die grotendeels werd gekenmerkt door psychische problemen, alcoholverslaving, werkloosheid, armoede en eenzaamheid. Die aspecten werden onderdeel van zijn publieke imago. Kranten en tijdschriften berichtten uitgebreid over zijn troosteloze bestaan. Ook nu nog zijn er op YouTube filmpjes te zien van een man die diep gezonken is. In het nawoord van het monumentale (1352 bladzijden en 1,7 kg) Barakstad, waarin alle in boekvorm gepubliceerde werken zijn opgenomen, wordt dan ook terecht de nadruk gelegd op de auteur J.M.H. Berckmans en wordt zijn literaire werk centraal gesteld.

Over dat literaire werk is destijds natuurlijk al veel geschreven. Berckmans schreef korte teksten: verhalen, brieven, dialogen, schetsen, improvisaties. In Vlaanderen was er meer aandacht voor Berckmans’ bundels dan in Nederland, al kregen ook daar veel van zijn boeken recensies. In Vlaanderen waren die over het algemeen positiever. Chris Ceustermans schrijft in zijn biografie over Berckmans, Schrijven in de Grauwzone (2018), dat de Nederlanders Berckmans’ stijl wel bewonderden, maar geen blijf wisten met zijn donkere mensbeeld: sommigen misten afstand en ironie. Soms werd ook het scabreuze belachelijk gemaakt, terwijl de afwisseling tussen het platvloerse en erudiete juist een wezenskenmerk is van zijn oeuvre. Ook nu nog zijn er lezers die de miserie, de wanhoop, het verdriet en de angst uit Berckmans’ werk uit de weg gaan. Toegegeven, vrolijk wordt men niet van zijn rauwe literaire werk. In de verhalen van Berckmans wordt goedkoop bier gedronken en weed gerookt, is men bang van aangetekende brieven en deurwaarders, wordt geboerd en gekakt, gescholden en gevloekt. Men doet boodschappen bij Aldi en eet aardappelen met appelmoes en worst. De hedendaagse lezer zal onthutst de racistische en vrouwonvriendelijke passages lezen. Tegenwoordig zouden critici zijn werk wellicht omschrijven als autofictie: Berckmans neemt zijn leven als uitgangspunt, voegt er verzonnen elementen aan toe en geeft er een eigenzinnige literaire twist aan. Gaandeweg laat hij werkelijkheid, verbeelding en waanzin in elkaar overlopen.

‘Het zijn vreemde tijden en het zomert in Barakstad.’ Het is de ondertussen welbekende openingszin van ‘Kaddisj voor een groene rat’, het eerste verhaal uit Het zomert in Barakstad. De zin zal in verschillende versies terugkomen in het verzameld werk. Berckmans is de chroniqueur van Barakstad – zijn benaming voor Antwerpen – en dan voornamelijk van de zelfkant van het bestaan. Hij schrijft ook veel over dezelfde mensen die hij telkens een andere naam geeft: zijn familieleden, vrienden en kennissen. Later zal Berckmans ook spreken over de Grauwzone. De Antwerpenaar herkent veel plaatsen en straatnamen. Café De Raaf en In de soete naam Jezus zijn dan wel gesloten, maar De Muze en Cartoon’s zijn nog steeds vaste waarden. Even belangrijk zijn natuurlijk de ziekenhuizen en sociale instellingen van de stad. Berckmans maakt van de stad zowel een literaire als symbolische ruimte waarin hij zijn wanhoop en angsten kan vormgeven. Tom Lanoye schrijft in het voorwoord dat Berckmans met het creëren van een eigen universum in de voetsporen treedt van Louis Paul Boon, Ivo Michiels, Peter Verhelst en Paul van Ostaijen.

In het nawoord van de redacteurs wordt ook gewezen op de evolutie in het literaire werk en na het (her)lezen van alle boeken na elkaar valt die evolutie des te sterker op. Thematisch blijft Berckmans grotendeels op dezelfde lijn zitten, maar stilistisch en taalkundig maakt hij een grote ontwikkeling door. In de eerste boeken vindt de lezer nog voornamelijk verhalend proza. Zo is Café de Raaf nog steeds gesloten (1990) een redelijk traditionele bundel. In hoogtepunten als Het zomert in Barakstad (1993) en Taxi naar de Boerhaavestraat (1995) schrijft Berckmans over het eigen leven in bezwerend en verslavend proza, soms doorspekt met komische en absurdistische elementen. De taal is nog altijd betrekkelijk traditioneel, maar bevat toch al elementen die in het latere werk belangrijk zullen worden: klank, ritme, herhaling en speelsheid. Later zal de taal ontsporen en ontregelen en zal Berckmans nog meer experimenteren met klank, ritme en herhaling, maar ook met rijm, associatie en neologismen. Sommigen hebben die stijl vergeleken met bebop of free jazz, anderen met zattemanspraat. In boeken als Ontbijt in het vilbeluik (1997), Slecht nieuws voor Doctor Paf de Pierennaaier, Pandemonium in de Grauwzone (1998) en in het radicale As op Jazzwoensdag (2003) maakt Berckmans plaats voor fragmentatie en experiment en verdwijnt het traditionele verhaal naar de achtergrond. In zijn laatste boeken, zoals Het onderzoek begint (2002) en Je kunt geen twintig zijn op suikerheuvel (2006) keert Berckmans dan toch terug naar meer structuur en zien we een verschuiving naar een meer kwetsbare toon. De hartverscheurende ellende van het eenzame, zieke en behoeftige personage Berckmans komt harder aan dan in de experimentele werken. De brieven aan zijn gestorven ouders en zijn vrienden zijn bij momenten erg aangrijpend en behoren tot het beste wat Berckmans heeft geschreven.

De boeken van J.M.H. Berckmans werden destijds in relatief kleine oplages gedrukt en werden nooit bestsellers. Van Ontbijt in het vilbeluik werden bijvoorbeeld slechts achthonderd exemplaren gedrukt. Het hoeft dan ook geen betoog dat de auteur weinig verdiend heeft aan zijn literaire arbeid. Het is hemeltergend dat zijn boeken tegenwoordig op de tweedehandsmarkt verkocht worden voor prijzen die een veelvoud zijn van wat ze oorspronkelijk kostten. De meeste titels zijn ondertussen onvindbaar. Zelfs in de bibliotheek van Antwerpen zijn niet alle boeken van Berckmans nog op papier beschikbaar. Barakstad. JMH Berckmans gebundeld wil die leemte vullen en is dan ook expliciet bedoeld om de werken van Berckmans opnieuw beschikbaar te maken. J.M.H. Berckmans was misschien niet de geniale schrijver die sommigen van hem maken, maar hij had taalgevoel, schreef compromisloos en heeft een unieke wereld geschapen. Een auteur die het verdient om opnieuw gelezen en door nieuwe lezers ontdekt te worden.

Kris Velter

J.M.H. Berckmans – Barakstad. JMH Berckmans gebundeld. Pelckmans, Kalmthout. 1352 blz. € 39,50.