Een intellectueel dagboek

Als romanschrijver heeft Stefan Hertmans een evolutie doorgemaakt. Waar zijn vroegere werk complexer was, schreef Hertmans vanaf Oorlog en terpentijn (2013) een toegankelijkere vorm van literatuur. Het is over dit soort hedendaagse literatuur dat Hertmans in Smeltwater en middagzon een paar keer wat meewarig schrijft – hoewel ook wordt opgemerkt dat het onderscheid tussen populaire en moeilijke auteurs problematisch is. De nu gepubliceerde dagboeken beslaan de jaren negentig en laten Hertmans zien als de denkende schrijver die geen plaats vindt voor zelfrelativering in zijn erudiete teksten. De auteur schrijft vanuit een innerlijke noodzaak en is op zoek naar zijn eigen radicaliteit: de stijl die bij zijn persoonlijkheid past. Hij schrijft zelden over politiek of het grote wereldgebeuren, wel over zijn vrouw en zijn zoon, het pendelen tussen Gent en Monieux, ouder worden, erotiek, geheugen, vriendschap, authenticiteit; over literatuur en filosofie. Zijn ervaringen en gevoelens worden in zijn dagboek opgetild tot een intellectueel niveau dat de lezer van zijn toegankelijkere romans misschien als onbegrijpelijk, pompeus of arrogant zou bestempelen. Pas tegen het einde van het boek schrijft Hertmans over het alledaagse leven en verlangt hij naar een meer traditionele roman.

Hertmans gaat in Smeltwater en middagzon voornamelijk in gesprek met zijn literaire helden. Dat zijn hoofdzakelijk gecanoniseerde schrijvers uit de Europese literaire traditie: Gombrowicz, Handke, Kafka, Nabokov, Rilke, Botho Strauss. Hoewel de auteur zegt geen onderscheid te maken tussen hoge en lage cultuur, gaat hij niet in gesprek met iemand als Lanoye of Christiaan Weijts – hij vindt wel een gelijkgestemde in Peter Verhelst. Ook de Angelsaksische analytische filosofie blijft buiten beeld. Hertmans is gevormd door het postmoderne denken en schrijft daar ook expliciet over. Het positivisme is ontmaskerd als een zoveelste metafysica en wie het postmodernisme niet omarmt, moet dringend Nietzsche en Derrida lezen. Ook wie Lacan een oplichter vindt, heeft hem niet (goed) gelezen want bij elke denker zijn inspirerende ideeën te vinden. Hertmans richt zich op het continent: Hegel, Heidegger, Nietzsche, Lacan.

Hertmans presenteert zich als een kritisch denker, maar zijn denken is sterk bepaald door de intellectuele traditie waarin hij zich plaatst. De auteur is een denker die eerder poneert dan argumenteert. Een idee wordt toegelicht, in andere bewoordingen geformuleerd, ontrafeld en van een andere kant bekeken. Hij onderzoekt ideeën niet zozeer systematisch, maar cirkelt eromheen. Dat hoeft geen probleem te zijn: het postmoderne denken is deemoedig en genuanceerd, omarmt de paradox, ziet de context en aanvaardt het voorlopige en onaffe van het denken.

Hertmans is duidelijk van vele markten thuis, kent zijn klassiekers, kan uitmuntend schrijven over de muzikale ervaring en de natuur. Hij schrijft een mooie passage over het strijkkwartet van Fauré en bejubelt de natuurpracht in Frankrijk. Wat de auteur schrijft is meestal boeiend, maar soms ook steriel, vervelend of complex. De dagboeken moeten met mondjesmaat worden gelezen: zijn inzichten moeten traag kunnen bezinken en de ergernis mag zich niet opstapelen.

In Smeltwater en middagzon heeft Hertmans hoofdzakelijk over zijn eigen denken geschreven. Daarmee plaatst hij zich in een traditie van zijn intellectuele helden Peter Handke en Witold Gombrowicz. De dialoog die hij voert met auteurs en filosofen helpt hem om zijn eigen standpunt te ondersteunen. Hertmans schrijft over zichzelf. Het ik is een probleem, schrijft hij, dat gepasseerd moet worden voordat men over de wereld kan beginnen na te denken. Ook met het schrijven zelf worstelt hij: het postmoderne denken wil alles voorlopig en open houden, terwijl een dagboek de werkelijkheid juist vastlegt. In die tegenstelling ligt de kern van deze dagboeken. Hertmans probeert zijn denken voortdurend in beweging te houden, maar schrijft het tegelijk opnieuw vast.

Kris Velter

Stefan Hertmans – Smeltwater en middagzon. Journalen 1990-2000. De Bezige Bij, Amsterdam. 480 blz. € 34,99.