Balansact tussen teleurstelling en hoop

Macfarlane maakt ons in Leeft een rivier? deelgenoot van zijn reizen naar het cederwoud bij Rio Los Cedros in Ecuador, naar de rivier de Adyar bij Chennai in India en naar de Mutehekau Shipu (Magpierivier) in Canada. Op elke plek ontmoet hij activisten, juristen en inheemse gemeenschappen die geloven dat rivieren bewustzijn, geheugen en zelfs een ziel hebben.

Ecuador was in 2008 het eerste land ter wereld dat de natuur – en dus ook rivieren – wettelijke rechten toekende. Sindsdien zijn vergelijkbare wetten ingevoerd in onder meer Nieuw-Zeeland, India en Canada. Ook in het Verenigd Koninkrijk heeft deze beweging voet aan de grond gekregen, met de erkenning van de rechten van de River Ouse. En waarom ook niet? klinkt er tussen de regels van het relaas door. Als een bedrijf als rechtspersoon kan bestaan en rechten kan bezitten, waarom zou dat dan niet voor een rivier of een bos gelden? Zeker nu rivieren wereldwijd onder druk staan door vervuiling, droogte en grootschalige industrialisering is wellicht een andere kijk op de zaak nodig.

Bij bepaalde groeperingen is de wil er om dit nieuwe perspectief te ontplooien, maar hoe houd je het zuiver? vraagt Macfarlane zich terecht af:

Leeft dat waarin ik me bevind echt? Naar welke maatstaven? Op grond van welk bewijs? Als het erom gaat om tot of namens een rivier te spreken, of te begrijpen wat de rivier wil, waar begin je dan überhaupt? Al onze pogingen om de wet zo te veranderen dat die de rechten van rivier aan bossen erkent, verworden uiteindelijk tot menselijke belangen die met elkaar om voorrang strijden, belangen waaruit onmiskenbaar een menselijke stem spreekt, ‘rivier’ en ‘bos’ als buikspreekpoppen in een soort cosplay-animisme.

Robert Macfarlane is een natuurverteller pur sang. Hij schreef gedenkwaardige boeken over bergen, landschappen en onderaardse werelden, zoals Mountains of the Mind, The Old Ways en Underland. Daarnaast is hij een pleitbezorger van vergeten woorden die volgens hem langzaam verdwijnen uit het vocabulaire van jongeren. Zijn voorliefde voor woorden keert ook in dit boek terug: ‘Er leven minstens een stuk of tien kolibrie soorten, vingerhoedjes gesmolten metaal die van bloem tot bloem snorren. Zelfs hun namen lijken zo uit de mythologie te zijn getuimeld: andesamazilia, langstaartnimf, toermalijnzonnekolibrie.’

Zijn schrijfstijl is afwisselend essayistisch en poëtisch:

Het binnenste van het nevelwoud is een dampende, glanzend groene oven. Je in de nevelwoud bevinden stel ik me voor als lopen door vochtig mos wanneer je bent gekrompen. Leven groeit er op leven, groeit op leven, groeit op leven in een schier eindeloze mise en abyme die de verbeelding tart en de verwondering met een schaalsprong doet uitdijen, waardoor het verstand er pardoes in voorover kan tuimelen.

Af en toe lijkt hij zich te verliezen in mooischrijverij:

Vier groene bijeneters zitten op een telefoondraad, felgekleurd als de kralen van een telraam. Rode spookkrabben beginnen hun opruimavonddienst op het strand van Chennai. Ze komen met een vloeiende beweging omhoog uit hun holletjes, waarna ze eerst opzij stiefelen en dan naar voren, als paarden op een schaakbord, met één overmaatse schaar voor hun kop als stervende heldinnen, hun ogen op steeltjes als van Tom die Jerry in de gaten krijgt.

Macfarlane verwoordt een interessante kijk op de ontwikkeling van waterbeheer. Hij wijst op een beweging die, vanuit milieuperspectief, het verkondigen waard is. Waar de situatie op de ene plek hoopvol stemt, is die elders diep treurig. De auteur beperkt zich tot het vermelden van de situatie en biedt geen oplossingen aan. Leeft een rivier? is geen roman, en ook geen autofictie. Het is – zoals op de cover staat – een persoonlijk en politiek boek, waarin de schrijver een boodschap overbrengt in een schrijfstijl die alleen door de beschrijvingen al sterk genoeg is en de overvloedige vergelijkingen en metaforen niet nodig heeft.

Rosanna Del Negro

Robert Macfarlane – Leeft een rivier?. Vertaald uit het Engels door Nico Groen. Atheneum, Amsterdam. 416 blz. € 29,00.