Vogels houden de wereld in hun voegen

Robert Macfarlane is een bekend en gearriveerd Brits natuurschrijver. Met veelvuldig vertaalde en verkochte boeken als De laatste wildernis (The wild places) en het recente Leeft een rivier? (Is a river alive?) houdt hij de Engelse traditie van hoogwaardige ‘natuurverhalen’ zonder meer in ere. Iets minder bekend is zijn boek Verloren woorden (The lost words) dat hij samen met kunstenares Jackie Morris maakte. In dat belangwekkende boek laten ze in woord en beeld zien hoe de rijkdom van de natuur uiteindelijk ook in taal verloren gaan. Verloren woorden was een eerste kennismaking met Macfarlane als prozadichter.

Nu ligt er Het vogelboek, opnieuw een kleurrijk geïllustreerd boek over de natuurlijke wereld waarmee we verbonden zijn. Opnieuw gaat het over verlies, het verlies van de vogels deze keer. De makers kozen 49 soorten die het moeilijk hebben en verdeelden ze over zeven categorieën of – in hun taal – wonderen: nest, ei, snavel, zang, veer, vliegvermogen en trek. Na het lezen van het voorwoord slaat wel de twijfel toe of je er überhaupt aan moet beginnen. Oftewel, hoeveel ellende kan een natuurminnend eigenlijk mens aan?

Wat gaat er verloren wanneer vogels verloren gaan. Bovenal de vogels zelf, in al hun pracht. En voor mensen: taal, verhalen, schoonheid, mogelijkheden, verbeelding, iets wat je opbeurt, andere manieren van zijn. Vogels zijn verbonden aan plaatsen en herinneringen, zijn onze kalender en onze klok.

Nou, precies dit! Met een vogelvriend deel ik de angst voor het moment dat er nooit meer merelzang te horen zal zijn. En ook al is de kans niet zo groot dat nooit nergens meer merelgezang klinkt, het intro van Het vogelboek is niet per se geruststellend. Bovendien gaat het over vogels die door de bank genomen minder algemeen zijn dan de merel.

In het boek zoeken Macfarlane en Morris, zowel in woord als beeld, naar een toon die ons op andere gedachten wil brengen. Iets in de trant van zonder kennis, geen verwondering. Zonder verwondering, geen bescherming. Over de noordse stormvogel (Fulmarus glacialis) bijvoorbeeld, een soort mini-albatros die leeft langs de Europese klifkusten en af en toe bij stormachtige winden uit het noorden ook in de Nederlandse water is te zien.

Het zou gek zijn niet je vreemde, maar onsmakelijke superkracht te noemen, stormvogel, een vermogen vervat in het eerste deel van je Latijnse naam (van het Oudnoors voor ‘stinkmeeuw’). Komt een roofdier dichtbij, dan spuug je – je vuurt af, fulmineert – een straal vettig braaksel, meters ver. Ja, er komt een stroom kleverige kots uit je snavel, die meurt naar peut, diesel, stinkdier, rotte vis, zwavel.

Fascinerend, maar zou het de gemiddelde lezer helpen om van noordse stormvogels te gaan houden? Of van vogels in het algemeen?

Een soort die we misschien beter kennen is de spreeuw, een vogel waarvan ook in Nederland de populatie in de afgelopen decennia is gehalveerd. In aanstekelijke woorden beschrijft Macfarlane hoe honderden, duizenden spreeuwen ‘in tintelende winterlucht, onder zalmroze wolken’ samendrommen voor een spectaculaire luchtshow. De grootste show op aarde noemt hij het. En wie het wel eens gezien heeft, kan het niet anders beamen hoe groots het gevoel is dat je overkomt. Misschien wel mooier dan het Noorderlicht. Hoe dan ook, als je het nog nooit gezien hebt, wil je het na het lezen óók mee maken.

Juist bij de beschrijving van huis-tuin-keukenvogel als spreeuw kun je niet anders dan je mee laten voeren door de woorden van Macfarlane. Zijn zinnen, opnieuw knap vertaald door Nico Groen, zijn rijk en vloeiend. Een ook al zijn de kleurenillustraties van Jackie Morris stuk voor stuk pareltjes, juist die ene zwartwit-tekening van murmurerende spreeuwen is buitengewoon krachtig.

Om terug te komen op een eerdere vraag. Ja, je moet er zeker aan beginnen. Je moet over vogels lezen, ervan genieten, hun leefwereld beschermen. Want zoals Macfarlane het zelf zegt: ‘Zonder vogels valt alles in losse delen uit elkaar.’

Aaldrik Pot

Robert Macfarlane en Jackie Morris – Het vogelboek. Athenaeum, Amsterdam. 384 blz. € 39,99.