Ik ben de groep

Aan het begin van een lange, warme zomer verzamelen zich traditiegetrouw drie generaties van de familie Van Sanberg de Geer om de vakantie met elkaar door te brengen in villa Wampoe in Bergen. Wampoe is genoemd naar de Indische rivier waaraan de tabaksplantage stond die de bakermat was van het familiebedrijf en -kapitaal. De lezer van Wasdom maakt kennis met de villa en de familieleden door de ogen van de achttienjarige Max, de oudste kleinzoon van een familie waarin de heren zich na het diner nog terugtrekken in de rooksalon. Een familie waarin ‘iedereen’ gestudeerd heeft, moet hockeyen, jaarlijks op skivakantie gaat en zich stilzwijgend schikt naar de mores van hun klasse. Onderhuids broeit het venijn en stikt het van de geheimen.

Volgens de flaptekst schrijft Sophie Zijlstra in de traditie van Brideshead Revisited, maar ik moest vooral aan Van oude menschen, de dingen die voorbijgaan… van Louis Couperus denken. Zijlstra debuteerde met de roman Mevrouw Couperus en heeft ook Wasdom gekruid met Couperiaans genaamde personages en een lome, drankovergoten, Indische sfeer die negentiende-eeuws aandoet. Het donkerste geheim in de familie, ‘het ding’ zou Couperus schrijven, heeft in Wasdom te maken met een voorval in de Utrechtse studententijd van grootvader Arthur van Sanberg de Geer. De keuze van Max voor Utrecht in plaats van Leiden, eigenlijk bedoeld als daad van verzet, zet het drama in 2022 in werking.

Zijlstra heeft een Couperiaans goed psychologisch inzicht en heeft de belevingswereld van achttienjarigen uitstekend beschreven. Met scherpe observaties en aantrekkelijke dialogen zet ze Max en zijn jongere familieleden helder neer. De discussies over woorden als ‘veiligheid’, ‘uitbuiting’ en ‘postkoloniale ongemakkelijkheid’ tekenen de groeiende generatieconflicten. De tweede generatie, de vier kinderen van Arthur en Emma van Sanberg de Geer, worstelt met gefnuikte ambities en jaloezie. De jaarlijkse tenniswedstrijd binnen de familie leidt tot ‘oudtestamentische taferelen’ tussen Max en zijn vader Gijs, die fraai contrasteren met de ontroerende scène waarin Wouter zijn twee dochters trakteert op een nachtelijk bezoek aan het strand om naar de sterren te kijken.

Het belangrijkste thema in Wasdom is het belang van de groep en het primaat van de groep boven het individu. Net als in Brideshead Revisited introduceert de auteur een observerende buitenstaander, het meisje op wie Max verliefd is. Door de ogen van de achttienjarige Saar laat Zijlstra de groepsdynamiek van ‘de Fam’ zien. Saar laat zich helemaal meevoeren in het familiesprookje: ‘Ik ben de groep,’ denkt Saar. ‘In een paar uur tijd ben ik een van hen geworden en ik heb me er niet eens bewust aan overgegeven.’ De groepsprocessen tijdens Max’ ontgroening zijn daarentegen akelig gedetailleerd beschreven.

Hoewel de roman focust op de ervaringen van Max, is grootmoeder Emma de middelpuntvliedende kracht in de familie. Nog veel meer dan haar man heeft zij de familie aan elkaar gesmeed met haar dwingende zorgzaamheid.

Vanuit haar teruggetrokken bestaan in het centrum van deze familie, kan en wil ze niet accepteren dat het noodlot of misschien de bewuste keuze van een van hen het solide bouwwerk dat ze gemetseld heeft omverschopt. In de logica van haar microkosmos is onderlinge solidariteit het enige wat telt. Het cement.

Maar dat cement is poreus geworden en Emma kan de familietradities niet lang meer in stand houden. Alles brokkelt af: het huis is in verval, het familiebedrijf bevindt zich in zwaar weer en haar man is te oud geworden. De dingen zijn voorbij.

Petra Teunissen

Sophie Zijlstra – Wasdom. Een familieroman. Querido, Amsterdam. 368 blz. € 24,99.