De doden op de juiste manier herdenken

De Albanees-Britse filosoof Lea Ypi (1979) verwierf wereldfaam met haar boek Vrijheid, dat inmiddels in meer dan dertig talen is vertaald. Het boek was een knappe mengeling van haar jeugdherinneringen in het communistische Albanië met een vertoog over het begrip vrijheid. Ze heeft nu een boek geschreven dat niet háár leven, maar dat van haar grootmoeder tot onderwerp heeft: Onwaardig: overleven in een tijd van extremen.

Het begint met een bericht op Facebook. Een onbekende plaatste een foto van Lea Ypi’s grootouders op huwelijksreis: een vriendelijk stel in ligstoelen, genietend van het zonnetje in de wintersportplaats Cortina d’Ampezzo in de Italiaanse Dolomieten. Het is 1941, in Italië is Mussolini aan de macht, de wereld is in oorlog. Al gauw ging het bericht in Albanië viraal. De Ypi’s zijn daar een bekende familie en de post leverde tal van onaardige reacties op over haar grootmoeder, die twintig jaar eerder was overleden. Ze werd onder meer uitgemaakt voor fascistische collaborateur en communistische spion.

Lea Ypi besloot de belediging, de onwaardigheid, die haar grootmoeder was aangedaan te corrigeren door haar levensverhaal te vertellen. Waardigheid is een kernbegrip in het boek, dat van alle kanten filosofisch wordt onderzocht. ‘Waardigheid, blijft het in mijn hoofd herhalen. Dat wat de mensen onderscheidt van bomen en stenen. Dat wat mensen menselijk maakt, zelfs als ze er – zoals mijn oma – niet meer zijn.’

Leman Leskoviku, Lea Ypi’s grootmoeder, werd in 1918 in Salonica geboren, het huidige Thessaloniki. Ze was van goede huize. Haar grootvader behoorde tot de islamitische adel in het in verval geraakte Ottomaanse Rijk. Leman groeide op in de periode dat het rijk na de Eerste Wereldoorlog uiteenviel en de Turkse staat onder Atatürk werd gevestigd, wat gepaard ging met gedwongen volksverplaatsingen.

Lemans leven is nauw verweven met de geschiedenis van Albanië. Op haar achttiende, in 1936, ging ze naar Tirana. Daar vond ze haar man, Asslan Ypi, zoon van de Albanese premier Xhafer bey Ypi. Op een dag ontmoette het stel op een terras in Tirana Enver Hoxha, een oude studievriend van Asslan. Leman voelde zich ongemakkelijk bij deze gesoigneerde man. Hij had strak naar achteren gekamd haar dat stijf stond van brillantine die naar lavendel rook. ‘Ze keek naar zijn schoenen, versleten maar keurig gepoetst, maar toen ze naast hem ging zitten, rook ze ook de geur van rauwe uien op uit zijn adem, en de mengeling van ui en lavendel was zo ondraaglijk dat ze instinctief haar stoel achteruitschoof.’

In 1939 lijfde Mussolini Albanië in als protectoraat van het Italiaanse Rijk. Na de val van Mussolini enige jaren later werd het land bezet door de Duitse Wehrmacht. Toen het duidelijk werd dat een geallieerde overwinning onafwendbaar was, kreeg Leman van een oude familierelatie, een met de nazi’s sympathiserende Duitse tabakshandelaar, het aanbod naar Italië te vluchten. Hij had nog een schuld te delgen. De communisten dreigden de macht over te nemen en dat zou tot wraak op de oude elite leiden, zo voorspelde hij. ‘De lammeren zullen arenden worden en ze zullen doen wat arenden doen als ze honger hebben: jagen op prooi.’ Leman weigerde zijn aanbod: ze wilde haar moeder niet achterlaten en had vertrouwen dat de nieuwe regering van Enver Hoxha hen niet zou schaden. De waarheid was anders. In 1946 werd de Volksrepubliek Albanië uitgeroepen en begon de meedogenloze onderdrukking van politieke tegenstanders. Lemans echtgenoot werd opgepakt en wegens spionage tot twintig jaar gevangenisstraf veroordeeld; Leman zelf werd verbannen naar het Albanese platteland.

Lea Ypi vermengt het gefictionaliseerde leven van haar grootmoeder met een verslag van haar onderzoek in verschillende archieven, zoals dat van de Albanese geheime dienst. In intermezzo’s publiceert ze rechtbankverslagen, surveillancerapporten, afgedwongen bekentenissen en andere documenten. Maar omdat met de feiten uit de archieven niet het hele leven van haar grootmoeder valt te reconstrueren, neemt ze haar toevlucht tot haar verbeelding, gevoed door de gesprekken die ze met haar grootmoeder heeft gevoerd.

Het boek krijgt een bijna Kafkaëske wending als Lea Ypi in een archief op een officiële overlijdensakte stuit waarop staat vermeld dat Leman Ypi in 1972 is overleden. Een rare fout, zo lijkt het, want Ypi’s oma is vele decennia later gestorven. Nader onderzoek toont aan dat een andere vrouw met dezelfde naam in Albanië heeft geleefd wier leven bijzondere parallellen vertoont met dat van Ypi’s grootmoeder. ‘In tegenstelling tot mijn grootmoeder heeft deze onbekende, deze andere Leman Ypi, geen kleindochter die haar leven kan vastleggen, niemand die kan nadenken over de betekenis van haar waardigheid.’

Onwaardig is een fier monument voor Lea Ypi’s grootmoeder. ‘Misschien is dat wel de ultieme betekenis van het mens-zijn: dat je de doden op de juiste manier herdenkt.’ Onwaardig vertelt aan de hand van de tragische lotgevallen van grootmoeder Leman de intrigerende en voor ons vaak onbekende geschiedenis van dit deel van de Balkan. Nadeel is dat het verhaal soms wat overloopt van historische feiten, waardoor het gedramatiseerde verslag wat topzwaar wordt.

Lea Ypi schreef een indrukwekkend maar ook hybride boek. Het is een combinatie van historisch onderzoek, filosofische bespiegeling en een roman. Het brengt met behulp van de verbeelding het leven van Ypi’s grootmoeder opnieuw tot leven (‘reimagined’, zoals de oorspronkelijke ondertitel luidt), gestoeld op de historische feiten die ze in de verschillende archieven weet op te graven. Maar – en daar komt de filosoof Ypi om de hoek – in hoeverre kunnen we de waarheid in de archieven vinden? Het besluit een document wel of niet te bewaren is door zijn selectie alleen al een subjectieve keuze. In een tijd waarin mannen de dienst uitmaken, zijn zij bijvoorbeeld degenen die sporen in de archieven achterlaten. Zoals een geschiedenisstudent zegt die Ypi tijdens haar zoektocht ontmoet: ‘In principe moeten het mannen zijn. Ik ben gestopt met onderzoek doen naar vrouwen. Vrouwen en archieven? Succes ermee. Je kunt beter een roman schrijven.’ Dat heeft Ypi gedaan, maar toch ook weer niet – en dat maakt het boek wat lastig te duiden.

Aart Aarsbergen

Lea Ypi – Onwaardig. Overleven in een tijd van extremen. Vertaald door Luud Dorresteijn. De Bezige Bij, Amsterdam. 414 blz. € 26,99.