Sebastian Haffner verliefd

Sebastian Haffner (1907 – 1999) verwierf internationale roem met zijn nog steeds veel gelezen en herdrukte boeken Kanttekeningen bij Hitler en Het verhaal van een Duitser 1914 – 1933. Scherpzinnigheid, invoelingsvermogen, diepgang en een superieure stijl kenmerken het werk van Haffner. Hoewel hij in de late jaren 1920 het kader van een opleiding tot jurist een ‘groeifunctie’ bij een kantongerecht aanvaardde, wilde hij eigenlijk journalist en schrijver worden.

In 1938 verliet hij Duitsland en vestigde zich in Groot-Brittannië. Daar werd hij journalist, voor de krant The Observer. Pas in 1954 keerde hij terug naar Duitsland, het Duitsland van de Bondsrepubliek om precies te zijn en schreef hij de boeken die hem tot een internationaal gereputeerd auteur zouden maken.

In 1929 had hij in een Hamburgs dagblad in de vorm van een feuilleton de roman Die Tochter gepubliceerd, maar we hebben tot 2025 moeten wachten op een tweede roman van zijn hand. Na Haffners overlijden vond zijn zoon Oliver in een la van een bureau dat aan zijn vader had toebehoord een ongepubliceerd romanmanuscript, getiteld Afscheid. Als auteur stond vermeld: Raimund Pretzel, de naam waarmee hij door het leven ging voor hij Haffner als pseudoniem koos. Een notitie op het manuscript vertelt dat hij Afscheid in het najaar in 1932 in vijf weken (!) heeft geschreven.

Het verhaal van de roman speelt zich af in Parijs tijdens de laatste dagen van een kort verblijf aldaar van de ik-figuur, Raimund Pretzel genaamd, veelzeggend voor hoe de roman te interpreteren. Raimund is voor even ontsnapt aan zijn saaie juristenbaantje en van Duitsland naar Parijs gereisd voor een weerzien met Teddy, de jonge vrouw op wie hij eerder, in Berlijn, smoorverliefd werd. Tot duurzame ontwikkeling van hun romance kon het toen niet komen omdat zij haar plan heeft doorgezet Berlijn te verruilen voor Parijs om te studeren. Levend van de hand in de tand en wonend in een mansarde van een goedkoop hotelletje leidt zij daar een bohémien-achtig leven. Ze laat zich graag fêteren door de jongemannen die om haar heen cirkelen en die allemaal hopen haar favoriet te worden.

Als Raimund al dacht in Parijs Teddy helemaal de zijne te kunnen maken, dan komt hij bedrogen uit. Ze behandelt hem als niet meer dan een van haar amants, althans zo voelt hij dat. Permanent verscheurd door twijfels en jaloezie probeert hij tot haar door te dringen en haar, al was het maar even, helemaal voor zichzelf te hebben. Dat is moeilijker dan gedacht, zodat bij vertwijfeling en jaloezie ergernis komt en nervositeit, veroorzaakt door het tikken van horloges en klokken, die hem meedogenloos vertellen hoe weinig tijd hem nog rest eer hij terug moet naar Duitsland en naar zijn saaie juristenbaantje.

Speelt Teddy met hem en haar andere bewonderaars een spel van aantrekking en afstoting? Is het haar methode om hem duidelijk te maken dat wat leuk was in Berlijn in Parijs echt niet zal uitgroeien tot een grote liefde? Heeft zijn verliefdheid hem verblind en hem doen geloven dat hij meer voor haar is dan een leuke flirt?

Afscheid is dus in vijf weken geschreven. Het is aannemelijk dat Haffner/Pretzel zich heeft laten voortslepen door de stijl waarmee hij de nerveuze gejaagdheid van zijn ik-figuur voelbaar maakt.

In zijn nawoord bij deze vermakelijke roman maakt Volker Weidermann duidelijk dat de Raimund van het verhaal vrijwel naadloos samenvalt met de auteur. In Haffners leven verscheen begin 1930 een Gertrude Joseph, op wie hij hevig verliefd werd. Gertrude, geboren in 1910, was een dochter van een joods echtpaar uit Wenen. Na de dood van haar vader had haar moeder Wenen verruild voor Berlijn. In 1930 vertrok ze naar Parijs om aan de Sorbonne te gaan studeren. In 1933 kwam ze voor de laatste keer naar Berlijn. Ze vertelde de geschokte Haffner dat ze op het punt stond te trouwen met een Engelsman. De twee zouden nog tientallen jaren met elkaar corresponderen en hebben elkaar geregeld bezocht. Maar hun verhouding zou niet meer uitgroeien tot een liefdesaffaire.

Hans van der Heijde

Sebastian Haffner – Afscheid. Nawoord Volkert Weidermann; vertaling Elly Schippers. De Arbeiderspers, Amsterdam. 192 blz. € 24,99.