Een denderende en meanderende monoloog

Hoewel Wiesław Myśliwski een van de grootste levende Poolse schrijvers is, en er nu met Het paleis een zesde roman naar het Nederlands is vertaald, werd zijn werk buiten Polen pas laat naar waarde geschat. Myśliwski had vroeger de perceptie wat tegen. Zijn romans werden smalend ‘boerenproza’ genoemd omdat er over eenvoudige lieden wordt geschreven. De focus op het Poolse plattelandsleven was een nostalgische benadering die niet iedereen kon waarderen. Nochtans wist Myśliwski door zijn bijzondere stijl, zijn apart ritme en zijn meanderende zinnen zijn romans op te tillen naar een hoog literair niveau. Ondertussen wordt Myśliwski meer naar waarde geschat en wordt zijn werk ook buiten Polen gewaardeerd. In Nederland en Vlaanderen kwam die erkenning er in 2009 met de publicatie van Over het doppen van bonen. De auteur ontving ondertussen ook al twee keer de Nike, de meest prestigieuze Poolse literatuurprijs.

Het paleis is de tweede roman van Myśliwski en werd oorspronkelijk in 1970 gepubliceerd. Aan het begin van de roman breekt een oorlog uit – waar en wanneer wordt niet vermeld. Iedereen die op het landgoed en in het paleis leeft, neemt de benen. Enkel een eenvoudige herder blijft en dwaalt door de gangen van het uitgestorven paleis – een plaats die hij goed kent omdat hij er destijds als bode kwam. Vanuit een verlangen naar een betere sociale positie, gaat hij zich al snel identificeren met de landheer – ‘de edele heer’ – die in het paleis woonde.

Wat volgt is een monoloog waarin de verteller herinneringen ophaalt, droomt, denkt, wensen tot leven brengt en situaties beschrijft. Er wordt verteld over de jacht, eetfestijnen en bals. Net als in de overige romans van Myśliwski lijkt de hoofdpersoon op zoek naar zichzelf. De leegte van het paleis wordt weerspiegeld in de eenzaamheid en de innerlijke leegte van de verteller. Een eenvoudig meisje van het landgoed, dat in het bed van de landheer belandt, zegt:

Misschien stuit ik juist op die leegte in u, heer, wanneer u al bent afgekoeld van de ene maar nog niet begonnen bent naar de volgende te verlangen. Misschien stuit ik op die leegte en zal ik haar vervullen, zelfs zonder dat u dat wilt, zonder dat u naar mij verlangt, die leegte van u zal zich uit zichzelf over mij ontfermen als de enige aanwezigheid om u heen, en ik zal de enige in u worden. En wat u ook doet, u zult die leegte in uzelf vrezen, u zult zich plotseling eenzaam voelen en des te eenzamer omdat u een groot heer bent, u zult u door iedereen verlaten voelen, door iedereen, en u zult niet eens de moed hebben om te schellen om de lakei, om maar niet te horen dat ook hij u heeft verlaten.

In een wervelende en dikwijls poëtische taal worden diverse thema’s verkend: liefde, tijd, ouderdom, schoonheid, dood, geloof. De landheer kijkt neer op de gewone man, ze komen enkel vragen om medelijden, een gunst, erbarmen. Soms lijkt Het paleis een satire over een systeem waarin de boer tegenover de heer staat of een aanklacht tegen het standenverschil. Aan het einde van de roman lijkt het logisch dat het paleis in vlammen opgaat.

Het paleis is zoals de overige romans geschreven: wars van literaire modes. Het boek kent zoals steeds geen plot, er is geen spanningsboog en geen rechtlijnig verhaal. Myśliwski schakelt moeiteloos van het ene onderwerp naar het andere, springt heen en weer in de tijd en schrijft associatief. Bovendien vermengt hij het alledaagse met het filosofische. Myśliwski schrijft over existentiële onderwerpen, over verheven zaken, maar komt telkens terug op het gewone leven want de koeien moeten worden gemolken. Het is goed om na te denken maar het is ook belangrijk een volle maag te hebben. Beschrijvingen gaan naadloos over in filosofische beschouwingen. De stijl van Myśliwski wordt door vertaler Karol Lesman omschreven als ‘lyrisch realisme’. Hoewel dat realisme in andere boeken meer op de voorgrond komt, is het lyrische aspect ook in Het paleis alomtegenwoordig. De stijl van Myśliwski vergt van de lezer geduld en concentratie. Voor wie dat weet op te brengen, komt langzaam een fascinerend en overrompelend boek tevoorschijn.

Kris Velter

Wiesław Myśliwski – Het paleis. Uit het Pools vertaald door Karol Lesman. Querido, Amsterdam. 264 blz. € 24,99.