Een roman in fragmenten

Nog voor er een bladzijde in gelezen is, oefenen sommige boeken al een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit. Dat geldt ook voor Het verdwenen plakboek, de debuutroman van Evan Dara uit 1995. In de eerste plaats heeft dit te maken met de enigmatische schrijver ervan. Dara is een Amerikaanse auteur die onder een pseudoniem schrijft, geen interviews geeft, zijn boeken in eigen beheer uitgeeft en over wie niemand verder veel meer weet dan dat hij wellicht in Frankrijk woont. Ten tweede zijn er de boeken – vier romans en een toneelstuk – die weinig bekendheid verwierven in het commerciële literaire landschap maar waarover toch relatief veel is geschreven. Bovendien worden de boeken van Evan Dara vergeleken met het werk van de postmoderne auteurs William Gaddis, Thomas Pynchon en David Foster Wallace. Onder andere wegens het veelvuldig gebruik van dialogen wordt Het verdwenen plakboek het meest vergeleken met The Recognitions van Gaddis.

Door de vergelijking met de grote Amerikaanse postmoderne auteurs weet de lezer al ongeveer wat te verwachten: geen of weinig plot, fragmentatie en ambiguïteit. Het verdwenen plakboek is wat de titel belooft: een plakboek, een collage, een polyfonie of een verzameling schetsen van de meest uiteenlopende gebeurtenissen, scènes en personen. In Het verdwenen plakboek staat een treffende vergelijking met Beethoven:

[…] voor Beethoven waren variaties met andere woorden een manier om in de muziek iets ten gronde door te denken, een soort continue popperiaanse methode om een thematisch uitgangspunt vanuit verschillende hoeken te beproeven – op implicaties en zwakke plekken; anders gezegd: net als mijn gepieker fungeren variaties als herhaalde pogingen om tot een dieper inzicht te komen, om een centrale waarheid te kunnen vatten of die in ieder geval omcirkelend te benaderen […]

Dara gebruikt geen hoofdstukken en de fragmenten die worden geschetst variëren sterk in lengte. Er wordt geschreven over de meest uiteenlopende mensen: arbeiders, bedrijfsleiders, kunstenaars, journalisten, bezorgde burgers. De onderwerpen zijn nu eens verheven, dan weer triviaal en hoewel de thema’s uiteenlopend zijn, vloeien de fragmenten meestal naadloos in elkaar over – soms moet de lezer even teruggaan om de overgang te zoeken. Pas na drie vierden van het boek daagt het de lezer dat Dara naar een culminatiepunt heeft gewerkt. Een chemisch bedrijf in het fictieve stadje Isaura wordt ervan beschuldigd toxische stoffen te hebben geloosd en zo de volksgezondheid in gevaar te hebben gebracht. Bewoners leggen de klemtoon op de gevaren terwijl de bedrijfsleiders er alles aan doen om die gevaren te minimaliseren of te ontkennen. Die laatste honderd bladzijden van de roman lezen bijzonder snel. Ze bestaan uit gesprekken, citaten en beschrijvingen. Richard Powers refereert aan dit deel van de roman als hij schrijft dat Het verdwenen plakboek niet enkel experimenteel is maar ook moreel.

Het verdwenen plakboek is een bijzonder ambitieuze en indrukwekkende roman. Het is uitgesproken experimenteel door het gebruik van fragmentatie, het creatief omgaan met interpunctie, het weigeren om een rechtlijnig verhaal te vertellen en het gebruik van meerdere stijlen en vertelstemmen. Daarom vergt de roman van de lezer concentratie, geduld en uithoudingsvermogen. Sommige stukken zijn misschien wat moeilijker geschreven dan andere maar de uitdaging zit erin om de losse fragmenten over zich te laten komen, om het veranderende perspectief steeds weer opnieuw te aanvaarden. Er is immers nooit één verhaal maar verschillende mogelijkheden of perspectieven. Ook vertelt Dara niet altijd het einde van een verhaal zodat de lezer ook deze onvolledigheid moet omhelzen. Een overkoepelend thema valt bovendien niet eenvoudig aan te duiden hoewel vervreemding, isolement en mislukking een groot aantal fragmenten verbinden. Door de klemtoon op het ecologische laat Dara zich als een betrokken auteur kennen, maar de ernst maakt ook dikwijls plaats voor humor.

Hoewel Evan Dara niet meer een compleet onbekende schrijver is, wordt Het verdwenen plakboek nog altijd als een cultboek omschreven. Daarom is het bijzonder moedig van uitgeverij het balanseer en vertaler Iannis Goerlandt om dit boek toegankelijk te maken voor de Nederlandstalige lezer.

Kris Velter

Evan Dara – Het verdwenen plakboek. Vertaald door Iannis Goerlandt. het balanseer, Gent. 514 blz. € 27,50.