Een gevangenis zonder deur

Niets groeit in het maanlicht is een Noorse klassieker uit 1947 van Torborg Nedreaas (1906-1987). Het is een even krachtig als troosteloos relaas over de ondergang van een jonge vrouw, een vrouw die haar dromen en toekomst ziet sneuvelen. Dat gebeurt deels door haar eigen blinde liefdesobsessie voor een man, maar vooral door de manier waarop de patriarchale maatschappij  vrouwen behandelt als tweederangsburgers, als mensen die niet aan het stuur van hun eigen leven mogen zitten. Nedreaas verknoopt de persoonlijke tragedie van een vrouw met bredere maatschappelijke kwestie over maatschappelijke ongelijkheid en gender.

Een man, de verteller van het verhaal, ontmoet in een station een jonge vrouw met een koffer. De vrouw besluit met hem mee te gaan en vraagt hem of hij haar lichaam of haar verhaal wil. De verteller kiest voor haar verhaal. Wat volgt is een nacht vol sigaretten en sloten wijn waarin de naamloze protagoniste haar verhaal vertelt, een in ongeluk gedrenkt verhaal dat zich afspeelt in de periode voor de Tweede Wereldoorlog.

Het levensverhaal van de vrouw begint in bittere armoede in een mistroostig mijnstadje. Het is een plek waar de mannen vroeg sterven door het ongezonde werk in de mijn (‘De Groeve’) en waar het voor veel moeders een dagelijkse strijd is om eten op tafel te toveren. Het hoofdpersonage raakt als tiener volledig in de ban van haar leraar Johannes. Ondanks het leeftijdsverschil ziet hij een avontuurtje met haar wel zitten, maar hij is niet bereid om nadien ook de gevolgen te dragen. Wanneer ze zwanger wordt, moet ze van hem het kind laten verwijderen, ook al wil ze dat zelf liever niet. Maar omdat ze vreest voor de afwijzende reacties en voor de donkere toekomstkansen voor haar kind, laat ze toch een abortus uitvoeren.

Het is tekenend voor de dubbele moraal die verweven zit in de patriarchale maatschappij van toen. Iets gelijkaardig gebeurt bijvoorbeeld met de zus van het hoofdpersonage. Die zus wordt zwanger zonder getrouwd te zijn. Een schandelijke ‘fout’ die enkel de vrouw wordt aangewreven, een fout die wordt opgevolgd door een gedwongen (en ongelukkig) huwelijk.

De abortus en de houding van Johannes zijn lang niet de enige traumatische ervaringen in het leven van het vrouwelijke hoofdpersonage. Ze sukkelt van het ene onrecht in de andere pijn. Volgens sommige critici laat Nedreaas wel de ruimte aan haar personages om aan de onrechtvaardigheid en de hulpeloosheid te ontsnappen. Maar tegelijk is er de terugkerende boodschap dat er niets groeit in het maanlicht. Het deed me wat deken aan de Latijnse uitdrukking ‘ab tenebris, ad lumina’, wat zoveel wil zeggen als ‘van de duisternis naar het licht’. Maar die uitdrukking suggereert een soort transformatie, een overwinning van een hindernis. Bij Nedreaas lijkt die overgang naar het licht er niet te zijn. De Noorse wijkt af van de narratieve verwachtingen. Er is hoogstens maanlicht en in dat licht komt er weinig tot bloei, ook geen hoop of morele groei. Ergens verwoordt de vrouw het zelf als volgt: ‘En ik… ik ontdekte te laat dat ik in een gevangenis was beland. Mijn eigen gevangenis. En in mijn gevangenis zit geen deur.’

De klaagzang van het hoofdpersonage wordt vaak wel beeldend beschreven, maar er zit ook een bepaalde eentonigheid in. Er is dus wat doorzettingsvermogen voor nodig om alle smart en ellende te absorberen. Maar Nedreaas slaagt er wel knap in om het individuele levensverhaal van het naamloze hoofdpersonage te verbinden aan de bredere klassen- en genderstrijd.

Maarten De Rijk

Torborg Nedreaas – Niets groeit in het maanlicht. Vertaald door Michal van Zelm. De Geus, Amsterdam. 221 blz. € 21,99.