Diodoros, Compilator en historicus

De Grieks-Siciliaanse Romein Diodoros van Sicilië (ca. 90 v.Chr–ca. 30 v.Chr.) moet een welvarend man zijn geweest, want hij beschikte vrijwel zeker over een rijk gevulde bibliotheek en over de gelegenheid om in dertig jaar in veertig boeken een wereldgeschiedenis te schrijven, zijn Historische Bibliotheek. Vijftien van die boeken zijn ons overgeleverd, van de andere vijfentwintig resteren in het beste geval slechts fragmenten en excerpten.

Mag je uit de titel opmaken dat Diodoros eerder een compilator dan een historicus was? Misschien en lang werd hij met enig dédain ook als zodanig weggezet. Maar in 1906 ‘kreeg [Diodoros] zijn verdiende revanche met de ontdekking van de papyrus van de Hellenica Oxyrhynchia’ aldus Ilja Leonard Pfeijffer, die voor zijn Alkibiades-roman vaak te rade ging bij Diodoros. Die bleek voor zijn Historische Bibliotheek namelijk gebruik te hebben gemaakt van bronnen, veel betrouwbaarder dan wat tot de ontdekking van die papyrus aan bronnenmateriaal bekend was. Kortom, via Diodoros kon en kan toegang worden verkregen tot niet- of slechts fragmentarisch overgeleverde bronnen. Verder komt Diodoros het compliment toe verder te hebben gekeken dan alleen naar de Helleense en de Romeinse wereld.

In 2025 verscheen in twee delen een vertaling (uit het Grieks) van de Boeken I tot en met V plus stukken van de Boeken VI tot en met X, van de hand van Gerard Janssen. Nu, een jaar later brengt Athenaeum-Polak & Van Gennep een vertaling uit van Boek I en de Boeken XI tot met XIII, van de hand van John Nagelkerken.

Boek I behandelt de geschiedenis van het oude Egypte, waar Diodoros enkele jaren doorbracht – de legendarische bibliotheek van Alexandrië was nog niet in de as gelegd, zodat hij toegang zal hebben gehad tot vele, later verloren gegane bronnen. Egyptoloog Omar Ghaly verzorgde het notenapparaat bij de vertaling van Boek I.

In de Boeken XI tot en met XIII behandelt Diodoros de Griekse wereld van de vijfde v.Chr., een eeuw die veelbewogen was in de Oudgriekse geschiedenis. Denk aan de spectaculaire overwinningen van de Griekse stadsstaten op de veel sterk geachte invasiemachten van de Perzen, de bloei van de Atheense stadsstaat-democratie en de Peloponnesische, eenendertigjarige oorlog tussen door respectievelijk Athene en Sparta geleide geleide allianties van stadsstaten.

Hoewel het door Grieken en Griekse cultuur gedomineerde Sicilië al in 241 v.Chr. onder Romeins gezag was gebracht en in 146 v. Chr. een Romeinse provincie geworden, was het eiland in de eeuw van Diodoros in culturele zin nog steeds eerder Grieks dan Romeins. Gegeven zijn Siciliaanse herkomst – hij kwam uit Agira, een stad in het Siciliaanse binnenland – mag het dus geen verbazing wekken dat hij gebeurtenissen en ontwikkelingen op en rond Sicilië in die 5e eeuw relatief veel aandacht geeft.

Diodoros’ geschiedenis is er een van dynastieën en van oorlogen. Oorlogen met talloze slachtoffers. Zelfs als we ervan uitgaan dat Diodoros de troepenmachten en de aantallen slachtoffers nogal eens overdreef – Van Nagelkerken geeft in noten aan dat andere bronnen vaak lagere aantallen noemen, dan nog is Diodoros’ Historische Bibliotheek vooral een verslag van het ene bloedbad na het andere.

Voor politiek en cultuur lijkt hij minder belangstelling te hebben. In Boek I, over Egypte, laat hij zich er een enkele keer toe verleiden zijn mening te geven over politiek-maatschappelijke stelsels, die anders zijn dan het streng gereguleerde Egyptische:

Bij andere volkeren valt te zien dat handwerkslieden vaak door veel zaken afgeleid worden en zich door hebzucht niet volledig beperken tot hun eigen vak. Dan laten sommigen zich in met landbouw, anderen begeven zich in de handel of houden zich bezig met twee of drie vakken, en in democratisch geregeerde staten komen zeer velen samen in volksvergaderingen en richten de maatschappij te gronde, en halen ze hun voordeel uit wat anderen betalen.

Een enkele keer laat Diodoros zich meeslepen door fascinatie voor leidersfiguren. In Boek XII behandelt hij de stichting van de Griekse stad Thourioi in Italia, waar de bevolking na een burgeroorlog Charondas heeft verkozen tot wetgever. Naast vele merkwaardige, strenge wetsbepalingen schreef deze Charondas voor dat alle zoons van de burgers van de stad moesten leren lezen en schrijven en dat de stad de leraren moest betalen. Hij zou wel eens de eerste kunnen zijn geweest die een wettelijke, door de overheid gefinancierde leerplicht invoerde.

Diodoros begrijpt dat af en toe een interessante anekdote een tekst leesbaar houdt. Daarom vertelt hij ook hoe Charondas om het leven kwam, een verhaal met een twijfelachtig waarheidsgehalte. Kort nadat Charondas de verstandige wet had ingevoerd dat niemand gewapend een volksvergadering mocht bijwonen, bleek hij zelf bij zo’n vergadering een mes bij zich te hebben, omdat hij vergeten was het af te leggen. ‘Je hebt je eigen wet ontkracht’ zeiden enkele hem niet bijster goed gezinden toen het werd ontdekt. ‘Bij Zeus, zeker niet, ik zal hem van kracht laten zijn’, antwoordde Charondas en doodde zichzelf met het mes. Diodoros voegt daar overigens aan toe dat sommige van zijn bronnen deze daad in plaats van aan Charondas toeschrijven aan Diokles, wetgever van Syrakousia (Syracuse).

Van Nagelkerkens vertaling heeft soepel Nederlands opgeleverd. Ik las het complete werk van ruim 450 bladzijden achter elkaar uit, maar dat bleek ondanks het soepele Nederlands toch wel een hele opgave, als je, zoals ik, geen speciale belangstelling hebt voor strategieën, tactieken en manoeuvres van en voor oorlogsvoering te land en ter zee. Achteraf spijt het me dat ik niet vanaf het begin af aan een troepenmacht- en slachtoffertelling heb bijgehouden. Ongetwijfeld was ik voor beide categorieën op miljoenen uitgekomen en had ik die spectaculaire cijfers in deze bespreking kunnen melden.

Diodoros’ Historische Bibliotheek is onmisbaar voor wie het gat tussen Herodotus en Thucydides gevuld wil zien. En volgens Ilja Leonard Pfeijffer zijn Diodoros’ beschrijvingen van zeeslagen veruit superieur aan die van Xenophon. Ik heb geen reden om daaraan te twijfelen.

Hans van der Heijde

Diodoros van Sicilië – De Historische Bibliotheek. Boek I Egypte. Boeken XI-XIII De Griekse Wereld in de 5e eeuw v.Chr.. Vertaling John van Nagelkerken; annotatie bij Boek 1: Omar Ghaly. Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam. 504 blz. € 32,50.