Leven met geheimen en Trump

‘Al die levens. Al die verhalen die wij nooit zullen kennen,’ verzucht een van de personages in Olive Kitteridge, de roman waarvoor Elizabeth Strout in 2009 de Pulitzer Prize for Fiction ontving. Het zou een uitstekend motto voor haar nieuwste roman kunnen zijn. In The Things We Never Say, door Inger Limburg en Lucie van Rooijen in het Nederlands vertaald als Wat ongezegd blijft, draaien echtgenoten en kinderen om elkaar heen, de waarheid ontwijkend, om elkaar en misschien wel vooral zichzelf te sparen. De personages worden niet alleen geplaagd door geheimen en psychische problemen, maar ook door het politieke klimaat in de Verenigde Staten.

Hoofdpersoon Artie Dam (57) is net als Olive Kitteridge leraar. Hij is geobsedeerd door de vrije wil, een onderwerp dat verder niemand in zijn omgeving interesseert, behalve zijn zoon Rob. Arties geschiedenislessen op een middelbare school in Massachusetts worden zo gewaardeerd dat hij wordt uitgeroepen tot leraar van het jaar. Toch ontsnapt ook Artie niet aan de waan van de dag. Het regime-Trump krijgt vat op zijn lespraktijk. De rector verplicht Artie om ook ‘de andere kant’ te belichten en leerlingen zich ook te laten inleven in soldaten die tijdens de Burgeroorlog vochten tegen de afschaffing van de slavernij. Dezelfde rector dwingt hem om zijn excuses aan te bieden aan een leerling die een homofobe opmerking maakte. Artie had hem niet de klas mogen uitsturen.

Met de rector loopt het slecht af. Dat laat een auctoriale verteller ons weten als Artie zich nog midden in zijn strijd om het goede te blijven doen bevindt. De rector pleegt zelfmoord omdat hij er niet meer tegen kan, maar niemand lijkt te weten dat hij aan de kant van de democratie staat en migranten helpt die door ICE worden vervolgd. Dit is slechts één van de vele geheimen die deze roman, die zijn titel eer aandoet, rijk is. Zonder er de nadruk op te leggen verweeft Strout op een meesterlijke manier politieke manipulatie, stilte over maatschappelijk onrecht, het geweld aandoen van de waarheid met het persoonlijk zwijgen.

In de openingsscène krijgt Artie van zijn goede vriendin Flossie MacDonald, die op het punt staat te verhuizen, de opdracht ‘zijn vrolijke zelf’ te blijven. Dat hem dat niet lukt, heeft niet alleen met het grimmige politieke klimaat te maken, maar ook met de overleden echtgenoot van Flossie, een man die zij als een ‘klootzak’ beschouwt én erg mist. Kort voor zijn dood stuurt Reggie MacDonald een brief aan Arties zoon waarin hij een familiegeheim onthult dat een bom onder het bestaan van de rechtschapen docent en zijn zoon legt. En dit is niet het enige geheim met verstrekkende gevolgen in deze roman. Ook de ware toedracht van het auto-ongeluk dat Rob en zijn eerste vriendin Heather meemaken blijft geheim. Alleen Artie en Rob weten hoe Heather aan haar einde is gekomen, en zij zwijgen erover. Behalve twee existentiële geheimen delen Artie en Rob ook de behoefte om zelfmoord, een bekend thema in Strouts werk, te plegen. En, zoals al gezegd, een fascinatie voor het concept van de vrije wil. Rob heeft daarnaast belangstelling voor Carl Jung die het motto van Wat ongezegd blijft levert:

Eenzaamheid ontstaat niet doordat iemand geen mensen om zich heen heeft, maar doordat hij datgene wat voor hem belangrijk is niet kan overbrengen, of bepaalde opvattingen heeft die voor een ander onaanvaardbaar zijn.

Artie slaagt er niet in om met zijn vrouw Evie te praten over het familiegeheim dat zijn zoon heeft onthuld of over zijn depressieve gevoelens en zijn moeilijkheden op school. Evie is al jaren geleden gestopt met luisteren naar Artie. Ze heeft zelf problemen, die geheim blijven voor de lezer. Na de dood van Heather is ze gezinstherapeute geworden en al haar emotionele aandacht gaat naar haar cliënten.

Op school probeert Artie zijn leerlingen, voor wie hij een groot hart heeft, duidelijk te maken dat de Verenigde Staten richting het fascisme afglijden. Hij mag niet letterlijk zeggen dat Trump, wiens naam nooit wordt uitgesproken, een fascist is, maar hij wil ook niet zwijgen. Hoe lastig het is om jongeren die in een chauvinistisch land opgroeien en beïnvloed worden stromen desinformatie op social media duidelijk te maken dat er parallellen zijn tussen het fascisme van Mussolini en Hitler en dat van Trump laat Strout meesterlijk culmineren in de vragen van een leerling: ‘Waarom kwamen de Joden niet in opstand? Waarom kwam er niemand in opstand?’ Aan haar eigen positie denkt de leerling niet. Dat geldt ook voor Evie als ze klaagt over een moeder die zij begeleidt: ‘Ik word echt gék van dat mens, wat ze dat gezin allemaal niet aandoet!’ Artie en de lezer weten inmiddels wat Evie haar eigen gezin heeft aangedaan en snakken naar enig zelfinzicht. ‘Couples living with a ghost in their marriage. That’s sad,’ zegt een personage in Strouts voorlaatste roman Vertel me alles (2024). Artie gaat uiteindelijk aan de schaduwen uit het verleden en de gruwel van de hedendaagse Verenigde Staten ten onder. AI, bejubeld door de nieuwe rector, geeft hem het laatste zetje. Wat blijft er over van een leraar als hij zijn leerlingen niet meer kan leren denken?

Elizabeth Strout is de schepper van twee bestsellende romanuniversums rond de personages Olive Kitteridge en Lucy Barton, die elkaar in Vertel me alles tegenkomen. Wat ongezegd blijft, misschien wel haar beste roman tot nu toe, zou wel eens het begin van een nieuwe serie kunnen zijn. Juist in het gepolariseerde Trump-tijdperk is de multiperspectiviteit die Strout al sinds twintig jaar in praktijk brengt relevant en raakt het thema verzwijgen direct aan de politieke situatie. De enigmatische Evie verdient een eigen roman, en ook Arties vriend en Trump-aanhanger Kenneth Moynihan zou je nader willen leren kennen. En dat geldt ook voor Arties leerlingen Rhonda Lazarre en Danny Marino. Rhonda, die wordt gepest, stimuleert Artie om haar hart en geweten te volgen en dominee te worden en Danny gaat Engels studeren om jongeren de schoonheid van Shakespeare bij te brengen. Zij zijn de toekomst van de Verenigde Staten waar Artie niet langer kan leven en lesgeven.

Marie-José Klaver

Elizabeth Strout – Wat ongezegd blijft. Uit het Engels vertaald door Inger Limburg en Lucie van Rooijen. Atlas Contact, Amsterdam. 224 blz. € 23,99.