Een snuifje neushoornpoeder

Dat er uit winstbejag de meest gruwelijke dingen worden gedaan met dieren is gevoeglijk wel bekend, maar dat het een van de meest ondermijnende menselijke activiteiten is, dat de omvang werkelijk astronomisch is, wordt pas duidelijk door het lezen van Spoorzoeken van en over Andro Vos, door Frank Tebbe opgetekend.

Wildlife crime wordt groter en groter omdat er internationaal weinig aandacht is voor de bestrijding. Het wordt gezien als iets dat natuurbeschermers maar moeten oplossen. En juist dat drijft criminele organisaties in deze richting. De opbrengst is groot, de pakkans gering. De omzet wordt becijferd op tientallen miljarden dollars. Waarschijnlijk is dat het topje van de welbekende ijsberg.

En worden er al eens daders in de kraag gevat, dan strandt het vaak in de rechtszaal omdat er niet voldoende bewijs is. De misdaad wordt vaak begaan in afgelegen gebieden. Geen mensen die zich kunnen of willen uitspreken en met de zogenaamde stille getuigen wisten de rangers, tot aan de oprichting van de Wildlife Forensic Academy door Andro Vos niets aan te vangen. Per jaar komen er ongeveer honderd van dergelijke natuurbeschermers om in vuurgevechten. (Er zijn ook gevallen bekend van rangers die ook wat aan stroperij doen. Stroperij is ook vaak cultureel gebonden, uit nood. ‘Bushmeat.’)

Andro Vos is geboren in Suriname, kwam jong naar Nederland toe. Hij heeft als een ware topsporter van een persoonlijke reis een wereldwijde beweging weten te maken. Toen overheden en grote organisaties maar mondjesmaat steun verleenden, nam hij zelf onvermoeibaar het initiatief in handen. Aanvankelijk wilde hij beroepsvoetballer worden, zette daarvoor alles, inclusief school aan de kant. En ja, hij werd opgenomen in de selectie van Excelsior. Maar zoals zo vaak werd de ambitie door een ernstige blessure gefnuikt. Pas later bleek dat hij dyslectisch was en dat daar mede zijn matige schoolresultaten aan te wijten waren.

Met een waarlijk niet te stuiten doorzettingsvermogen en tomeloze energie werkte Vos zich op. Hij doorliep alle facetten van de strafrechtketen. Werd door vastberadenheid gerechtssecretaris, hoofd justitiële documentatiedienst, commissaris bij de toezichthouder op penitentiaire inrichtingen, verdiepte zich bij het Landelijk Parket in Rotterdam als beleidsadviseur zware georganiseerde misdaad en terrorismebestrijding, had op het Ministerie van Justitie contact met alle diensten die interceptietechnieken ontwikkelden.

Bij het prestigieuze Nederlands Forensisch Instituut bekleedde hij allerlei beleidsfuncties. Was betrokken bij het CSI The Hague. Een speciaal huis waarin de nieuwste innovaties op forensisch gebied aanschouwelijk worden gemaakt, bijvoorbeeld door Augmented Reality.
Toen Vos naar aanleiding van een lezing in Zuid-Afrika vanuit zijn expertise bij het NFI en de ambitie van dat instituut om ‘zakelijk’ uit te bereiden, geconfronteerd werd met een Plaats Delict, een dode neushoorn, greep hem dit direct aan. Rangers, dierenartsen, iedereen banjerde er doorheen. Niets werd veiliggesteld.

Dat moest anders kunnen. Vos kreeg aanvankelijk zijn directeur mee, de Europese Unie stelde zelfs enige miljoenen beschikbaar voor het oprichten van een opleidingsinstituut voor rangers. Maar uiteindelijk haakten de beleidsmedewerkers bij het NFI af. Vos liet zich niet ontmoedigen, zelfs niet toen hij en zijn vrouw bij een hernieuwd bezoek aan Zuid-Afrika onder bedreiging van vuurwapens werden beroofd. Doorgaans overleven slachtoffers zo’n brute overval niet. Andro categoriseert het als ‘positieve discriminatie’. Een voordeel van zijn donkere huid.

Vos wist van geen ophouden, legde internationaal contact op ambtelijk en regeringsniveau en kwam, zoals zo vaak bij gedreven mensen, bij ‘toeval’ de juiste partners tegen. ‘Een dreamteam stel je niet samen, dat ontstaat. Op het snijvlak van tijd, plaats en noodzaak.’ Samenwerkingsverbanden werden gesmeed, grootste plannen geuit. Een wereldwijd netwerk van bestrijders van Wildlife Crime. Allereerst kreeg Vos zijn Academy van de grond. Corona, financieringstekorten. Niets hield het team tegen. Praktische vragen uit het veld worden bij de Academy omgezet in onderzoeksmethoden. Daarmee is het instituut niet alleen een plek van opleiding, maar ook een centrum van onderzoek, essentieel voor de wereldwijde impact.

Vos is een veelgevraagde spreker geworden, adviseert talloze overheden en veiligheidsorganisaties. Zijn ‘verhaal’ is feitelijk groter geworden dan het individu. Er is rond de Academy een wereldwijde community gecreëerd. ‘Een ecosysteem van organisaties die steunen, doneren en kennis komen brengen of halen.’ Innovaties moeten helaas nog wel door lange validatietrajecten. Drones, rotbothonden. De smokkel en stroperij is heel breedschalig. Zeldzame mieren in tubes. Gifkikkers in snackverpakkingen. Slangen in colaflesjes. Koffers vol koralen. Maar het blijft niet alleen bij fauna. Ook zeldzame planten worden grootschalig gesmokkeld, met allerlei bio-gevaar tot gevolg. Het mag niet zo zijn dat omdat er in Azië abusievelijk wordt gedacht dat je van poeder van de hoorn van de neushoorn gemakkelijk van een kater wordt verlost, terwijl het gewoon keratine is, dieren worden afgeslacht. De gotspe is dat juist door het feit dat soorten worden gedecimeerd, de stroperij nog lucratiever wordt. Vraag en aanbod en prijs. Vos en velen met hem proberen hier paal en perk aan te stellen.
Douaniers moeten op dit gebied ook worden bijgespijkerd. De focus ligt op drugs, wapens, explosieven en mensenhandel. Terwijl juist steeds vaker de wildlife crime voor financiering van kartels zorgt.

Het idealisme van Vos had gemakkelijk tot een hagiografisch verhaal kunnen leiden, hetgeen Andro op zich ook verdient, maar Tebbe heeft het helder verwoord. Spoorzoeken is een informatief boek waar je energie van krijgt. Zoals dr. Martin Luther King jr. het verwoordde: Injustice anywhere is a threat to justice everywhere. Waar een beslissing in een seconde al niet toe kan leiden.

Guus Bauer

Andro Vos & Frank Tebbe – Spoorzoeken. Bertram + De Leeuw uitgevers, Amsterdam. 224 blz. € 24,95.