Datumloze dagen | We moeten het over vaders hebben

Donald, psychologisch misvormd door zijn vader, Fred Trump. Boris, het akelige eindproduct van een veeleisende en chaotische opvoeding door zijn vader, Stanley Johnson. Recep Tayyip Erdogan, zoon van een autoritaire, op discipline gefocuste vader. Viktor Orbán, zoon van een gewelddadige vader.
Het is gewoon overduidelijk dat de meest memorabele politici van de 21ste eeuw heel vaak de littekens vertonen van een dysfunctionele vader-zoon-relatie. Dus ja, ik vrees dat dit onderwerp niet valt te ontlopen. Mannen ontstaan (helaas) niet uit moeders alleen. We have to talk about vaders en zonen.
Ik benader het thema eerst met een roman over (volgens de tekst op de kaft) ‘een troebele vader-zoonrelatie in het teken van leven, liefde, schaamte, dood’, geschreven door een auteur die het Nederlands als muziek in de vingers had, die aan onze taal haar mooiste melodieën ontlokte. Dit is Datumloze dagen (2007) van Jeroen Brouwers (1940-2022).

Een dood
Openingsscène: een man in een bos. Een kalme wandeling in een vredige, rustgevende omgeving. Maar let op, de beschrijving is allesbehalve vredig: ‘Doe (…) even of je het hysterische helikoptergelijke gegons niet hoort van langs je oren darrende bosinsecten, onderweg naar het ontbindende lijk van een konijn of egel. Dan is het niet stilte die je hoort, maar het ononderbroken geluidloze geeuwen van de dood’.
De hele roman speelt zich af tijdens die ene boswandeling; het is een stroom herinneringen van de wandelende ik-verteller. Hij moet een verhaal kwijt dat zal eindigen met iemands dood. The signs are all there: de dood wandelt in allerlei vermommingen en verschijningen door dit boek.
Toch begint het allemaal heel onschuldig: boy meets girl. De hoofdpersoon meets Mirjam als hij vooraan in de twintig is. Ze houden van elkaar, ze weten allebei dat ze geen kinderen willen en alles gaat goed. Totdat de relatie door een moeilijker fase gaat en Mirjam besluit dat een kindje alles zal oplossen.
De hoofdpersoon is woest. Hij gaat helemaal los met een rant waarin de liefde drastisch omslaat in vrouwenhaat: ‘Zo zijn vrouwen nu eenmaal gemaakt. Zodra ze over een kindje beginnen, is het al zo goed als geboren, daar is geen ontkomen aan en als man niet tegenin te redeneren. Vrouwen zijn zonder rede toegeruste halfdieren, handelend volgens instinct, “biologische klok” genoemd, dat hun ingeeft dat ze ten minste één kind moeten baren of ze voelen zich niet “vervolledigd”.’ Juist. Iemand is heel erg uit z’n hum.

Een geboorte
Boy meets girl, dus. Girls wants baby. Boy is horrified. Maar girl weet hoe ze het moet aanpakken. Tijdens een uitstapje naar Venetië slaagt Mirjam erin om de kloof tussen haar en de ik-verteller te overbruggen, en het onvermijdelijke vindt plaats: enkele weken later is de zwangerschap een feit. Zo begint deze roman over een vader en zijn zoon, gebaseerd op de relatie die de auteur zelf had met zijn oudste zoon.
Waarom wil de ik-verteller in Datumloze dagen geen kind? Omdat hij nog niet met zichzelf in het reine is. ‘Mijn volwassenheid begon,’ schrijft hij, ‘al was ik daar nog niet aan toe uit levensangst.’ Mirjams zwangerschap jaagt hem de daver op het lijf.
In het ziekenhuis, waar ze het embryo op een scherm kunnen zien, probeert Mirjam dan ook tevergeefs haar enthousiasme op de aanstaande vader over te brengen. ‘Kijk dan, kijk dan!’ juicht ze, maar de vonk springt niet over: ‘Ik kijk, ik zie het, zei ik. Waar ik naar keek en wat ik zag voedde mijn besef dat in mijn leven van alles voorgoed voorbij was. Mijn volwassenheid begon, al was ik daar nog niet aan toe uit levensangst.’
Het is niet eens zo moeilijk te begrijpen, zowel de paniekerige onwil van die jonge kerel (welke aanstaande vader kan zich dat niet voorstellen?) als de schaamte die hij decennia later met zich meedraagt over zijn gedrag van toen. Hij heeft Mirjam en zijn pasgeboren zoon immers in de steek gelaten.
Brouwers beschrijft de gevoelens van zijn alter ego in Datumloze dagen als volgt: ‘De wrange schaamte die later bezit van mij zou nemen, zich in mij vasthakend als teer van tabak in doodzieke longen, schaamte voor mijn onbetrokkenheid, zelfzucht, cynisme, later als het te laat is, voor alles te laat.’ Of beknopter: een ‘…kolkende, vretende spijt om alles, alles…’
Nog heel even is er hoop, als de onwillige vader de pasgeborene in zijn armen neemt: ‘Dag jongetje zonder benul van watdanook, — ik geloof dat ik, zelf ook zonder enig benul, je vader ben.’ Maar algauw komt het tot een breuk met Marjan. Zij, geschokt en woedend, weigert hem bezoekrecht, dus de facto is hij ook zijn zoontje kwijt.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Verdwaald in een bos
(Datumloze dagen, Jeroen Brouwers, 2/3)

In ‘Held in hoofdstukken’ gaat Mark Cloostermans in literaire werken op zoek naar constructieve, niet-toxische opvattingen over mannelijkheid. De bespreking van een boek wordt telkens over drie à vier afleveringen gespreid.

Boekenlinks: