Anne Frank als romancier

Wie kent het dagboek van Anne Frank niet? Nu ik Anne Frank, schrijfster heb gelezen, durf ik wel te stellen: maar weinig mensen kennen hét dagboek van Anne Frank, omdat er niet één toegankelijke teksteditie is die alles laat zien. Anne heeft haar dagboek bewerkt tot roman en aanvullende verhalen over het Achterhuis geschreven; vanaf de eerste publicatie zijn deze teksten samengenomen zonder verdere toelichting daarover. Daardoor zijn, zo zeggen onderzoekers Peter de Bruijn en Elli Bleeker, ‘haar literaire intenties en kwaliteiten lange tijd onderbelicht gebleven’. Anne Frank was doelbewust bezig van haar dagboek een roman voor een lezerspubliek te maken en in Anne Frank, schrijfster vertellen De Bruijn en Bleeker hoe zij dat heeft gedaan.

Wat deed Anne Frank waardoor deze onderzoekers van het Huygens Instituut echt spreken van schrijverschap? Wanneer ze het idee opvat om haar dagboek te bewerken tot ‘roman van het Achterhuis’, ontwikkelt zich een groot, samenhangend geheel in haar hoofd en schrijft ze in tien weken tijd wel driehonderd bladzijden vol. Dat dit vaak niet zo is gelezen, komt onder meer doordat haar dagboek en de roman dezelfde vorm hebben van dagboekbrieven aan Kitty. Dit idee ontleent ze aan de Joop ter Heul-serie, ook in briefvorm geschreven. Zelfs de naam Kitty komt uit de vriendinnenclub uit deze serie van Cissy van Marxveldt. Er zijn diverse verwijzingen naar de boeken, maar los van dit intertekstuele verband, laat het ook zien hoe Anne fictie gebruikt om de werkelijkheid te verwoorden, want Kitty is haar ‘vriendin-in-verbeelding’ bij gebrek aan echte vriendinnen als gesprekspartners en haar complete tekst bevat diverse voorbeelden van een vermenging van fictieve personages (zoals Kitty zelf) en werkelijkheid.

Daarnaast laat Anne op allerlei momenten zien rekening te houden met een lezerspubliek: ze introduceert haar personages wat uitgebreider, bijvoorbeeld, voorziet de lezer dus van context. Ze reviseert en corrigeert zichzelf, reflecteert dus ook op wat ze eerder geschreven heeft. En ze selecteert en censureert. Vaak is gesuggereerd dat haar vader Otto Frank dit zou hebben gedaan, maar het is de keuze van Anne zelf geweest om bijvoorbeeld al te specifieke lichamelijke details in de romanversie weg te laten en de dagboekbrieven over haar moeder (met wie ze geen goede verstandhouding had) opnieuw te schrijven en arrangeren. Haar revisies en aanvullingen, allemaal geschreven tussen eind mei en eind juli 1944, hebben er wel toe geleid dat er getwijfeld werd aan de echtheid van haar dagboek, bijvoorbeeld door kleine historische onjuistheden of door het gebruik van het begrip ‘concentratiekampen’: in 1942 nog niet algemeen bekend, in 1944 wel. Maar, kort samengevat, in literaire zin hebben haar revisies ervoor gezorgd dat er meer context en ook meer samenhang in thema’s en motieven in de tekst kwamen.

Het geheel is niet altijd makkelijk te volgen, omdat de lezer zelf de complete teksten er niet bij heeft. Om onduidelijke redenen zijn de noten achterin in de hoofdstukken zelf niet aangegeven. Anne Frank, schrijfster is een belangrijk boek, maar te bescheiden uitgevoerd; het wekt de nieuwsgierigheid van de lezer, maar bevredigt die niet. Maar dat is niet vreemd. Het is belangrijk om het volgende te weten: het echte werk van Peter de Bruijn en Elli Bleeker, en het team van het Huygens Instituut dat jarenlang onderzoek deed naar de teksten van Anne Frank, is een zeer toegankelijke wetenschappelijke en integrale teksteditie op annefrankmanuscripten.org. Deze website is vanuit Nederland vanwege auteursrechten tot 2037 niet toegankelijk. In Duitsland en België wel.

Vanuit mijn vakantieadres in Duitsland keek ik de website eens in. De website geeft alle originele teksten, met verbanden, met uitleg in voetnoten, met zelfs de kleinste correcties die in de loop der tijd zijn uitgevoerd. Je kunt ook al die toelichtingen wegklikken. Het is compleet, mooi vormgegeven en leest ontzettend prettig en werkt geweldig voor onderzoek dankzij verbanden die al gemaakt zijn (thematisch bijvoorbeeld) of eenvoudigweg dankzij de zoekfunctie. Belangrijk is vooral dat de lezer op deze website duidelijk kiest voor versie a of b van het dagboek, of de Roman van het Achterhuis, Cady’s leven of het Mooie-zinnenboek, waardoor men zich bewust wordt van het bestaan van deze verschillende teksten.

Terwijl ik door de website blader, begrijp ik beter wat Peter de Bruijn en Elli Bleeker met hun bescheiden boek Anne Frank, schrijfster hebben willen bereiken: inzichtelijk maken dat er veel te zeggen is over de verschillende tekstedities, in het bijzonder hoe de hand van een bewust handelend schrijver daarin zichtbaar is. Tegelijkertijd begrijp ik hoe onmogelijk deze taak is als je ziet hoe de website in elkaar zit: die maakt dat allemaal duidelijk zonder dat er verdere toelichting nodig is. En dat maakt het bijzonder pijnlijk, om niet te zeggen ronduit idioot, dat de website en dus het alomvattende en zeer toegankelijke onderzoekswerk naar de tekstedities vanuit Nederland niet toegankelijk zijn (tot 2037).

In 2022 steunde het Anne Frank Fonds wel ‘Geef een boek cadeau’ met Het Achterhuis in een oplage van 350.000 voor €2,99, waarin de verschillende edities gecombineerd zijn zonder dat dit verder in de tekst zichtbaar is. Die editie staat voorlopig overal in boekenkasten, bibliotheken en scholen en bestendigt zo bij de lezer het niet complete beeld van het schrijverschap van Anne Frank tot 2037. Ik hoop dat er via welke weg dan ook toch meer mogelijk is waar het gaat om de toegang tot de website. Voor iedereen die ook meent dat in deze recensie onduidelijk is wat nu de verschillen zijn: lees Anne Frank, schrijfster, en ga daarna even naar België of Duitsland voor volledige toegang.

Peter de Bruijn en Elli Bleeker – Anne Frank, schrijfster. Walburgpers, Zutphen. 160 blz. € 17,50.

Michelle van Dijk