Niet de plot, maar de plek en de tijd

Het eerste hoofdstuk van deze roman heeft wel wat weg van een plaatje op een koekblik. In het fictieve dorpje Kranach, diep in de Beierse Alpen, brengt de familie Kluger alles in gereedheid om Kerstmis te kunnen vieren, samen met een hele schare andere familieleden. We maken kennis met vader en moeder Kluger, de broers Helmy en Erich, hun zuster Lexa en haar verloofde Moritz. Allemaal verheugen ze zich op de feestdagen die komen gaan en op wat het nieuwe jaar zal brengen. De scene die hier beschreven wordt, is bij vlagen zo mierzoet dat het glazuur op je tanden bijna barsten begint te vertonen. Verscholen tussen de bladmuziek op de piano staat de enige dissonant: een portretje van Adolf Hitler.

Het jaar dat eraan zit te komen is 1933. En hoewel op dat moment nog niemand weet wat dat nieuwe jaar in petto heeft, zullen de gebeurtenissen die zich in het vervolg van deze roman ontrollen de levens van alle aanwezigen aan deze kerstdis ingrijpend veranderen. Er hangt iets onheilspellends in de lucht.

Voor gewone mensen als de Klugers werd het steeds lastiger om geen aandacht te schenken aan alle politieke ontwikkelingen. Ook al was Kluger na een lange dag werken te moe om zich erom te bekommeren, ook al had Frau Kluger te veel aan haar hoofd met haar huis en haar gezin, ook al verheugde Lexa zich op haar bruiloft en was ze druk met alle voorbereidingen, het was onmogelijk om de vage geruchten over ongeregeldheden te negeren die hun hier, diep verscholen in het zuiden van Duitsland, soms ter ore kwamen.

Als in het verre Berlijn Adolf Hitler de macht naar zich toetrekt, verandert dat ook de levens van de leden van het gezin Kluger. Na jaren van gedwongen lanterfanten geeft hun baantje bij de nazipartij de broers Erich en Helmy niet alleen een inkomen maar ook weer een doel in hun leven. Voor Lexa heeft de opkomst van de nazi’s vooral een keerzijde: haar verloving met de joodse Moritz komt op losse schroeven te staan en de twee zien geen andere uitweg meer dan het voorgenomen huwelijk op de lange baan te schuiven en elkaar alleen nog in het geniep te ontmoeten. Vader Kluger, die nog heldere herinneringen heeft aan de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog, ziet de ontwikkelingen met scepsis en lede ogen aan.

Al snel moet Moritz aan den lijve ondervinden wat het betekent om een jood te zijn in nazi-Duitsland: hij verliest zijn baan als medisch assistent:

Wekenlang wilde het besef niet tot hem doordringen dat hen iets ergers kon overkomen dan het verliezen van zijn baan. Ook hij kende de jeugdige worsteling van jongemannen als Helmy en Erich; hij kende de sluimerende, onrustige energie, klaar om door een sterke hand in een bepaalde richting te worden gestuurd.

Met verbazing ziet Lexa hoe in de maanden die volgen niet alleen haar broers, maar ook veel van haar vrienden zich klakkeloos overgeven aan de vergezichten die Hitler voor hen schetst:

Het was een ontsnapping aan hun oude, armzalige leventje, het schrale leven dat hen zo ongelukkig maakte en dat de meesten van hen zo verachtten. Ze grepen het met beide handen aan – blind, hoopvol… alles liever dan niets – en als Hitler brood en vrijheid beloofde…

En zo schetst deze roman hoe de levens van eenvoudige dorpelingen in Beieren onontkoombaar worden meegesleurd in de maalstroom van het nazisme. Wie de verwikkelingen leest door de bril van 2026, met de kennis van waar dit allemaal op zou uitdraaien, zal zich geen moment verbazen over de steeds gruwelijker gebeurtenissen die zich in de loop van de roman ontvouwen, ook al worden die soms op een wat kinderlijk-naïeve toon verteld.

Wat dit boek wel bijzonder maakt, is dat het werd gepubliceerd in 1934 in Engeland. De schrijfster, Sally Carson, baseerde zich op de ervaringen die ze opdeed tijdens logeerpartijtjes bij vrienden in Beieren. Daar moet ze een scherp oog ontwikkeld hebben voor de manier waarop het nazisme het leven van gewone Duitsers op z’n kop zette en velen van hen blind maakte voor de schaduwzijden van die ideologie.

Het is dan ook niet zozeer de soms wat krakkemikkige plot die dit boek belangwekkend maakt, als wel het moment waarop het geschreven werd. Dat het nu is herontdekt, maakt dit vroege getuigenis van de impact van het nazisme op de levens van doorsnee Duitsers ook voor de moderne lezer invoelbaar.

Roeland Sprey

Sally Carson – Hoge vaandels. Vertaald door Hilke Makkink. Karmijn, Elburg. 336 blz. € 27,99.