Wat van een eerste liefde overblijft

In Het offer van Wouter Godijn kijkt de oudere Maarten terug naar Nicole, op wie hij als jonge man verliefd werd. Hij haalt herinneringen op aan hun relatie en aan de manier waarop die liefde zijn leven heeft beïnvloed. Daarbij gaat het niet alleen om verlangen en tederheid, maar ook om onzekerheid, obsessie, lichamelijkheid en verlies.

Maarten en Nicole raken als jongeren volledig in elkaar verstrikt. Voor Maarten krijgt vrijwel alles wat Nicole doet betekenis. Een blik kan hem dagen bezighouden, een aanraking wordt een gebeurtenis. Haar haar, haar geur, haar stem: hij registreert details die een ander nauwelijks zouden opvallen. Godijn weet de intensiteit van een eerste verliefdheid goed te treffen, maar laat ook zien hoe een fascinatie kan omslaan in fixatie. Maarten kijkt niet alleen naar Nicole; hij interpreteert voortdurend wat hij ziet. Dat blijkt bijvoorbeeld uit deze passage:

Ik merk dat het onmogelijk is haar niet na te doen, niet naar haar te kijken, zoals zij naar mij kijkt, mijn bovenlichaam niet óók over het tafelblad uit te strekken. Ik zie, ik-zie, ik-zie, ik-zie, ik-zie, het roze puntje van haar tong tussen haar tanden tevoorschijn komen. Hoe ze zachtjes in haar tong bijt, de glans van haar speeksel.

De herhaling in deze passage maakt voelbaar hoe sterk Maarten op Nicole gericht is. Hij registreert haar bewegingen en probeert ze vast te houden door ze zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven. Dat werkt, al kan die nadruk op details en gedachtenuitweidingen vermoeiend worden. Godijn vraagt van de lezer dat die zich lange tijd laat meenemen in Maartens manier van kijken. Dat is ook bepalend voor de vorm. Godijn schrijft Maartens gedachten vrijwel rechtstreeks op. Ze springen van het ene onderwerp naar het andere, worden onderbroken door terzijdes en opmerkingen tussen haakjes en kunnen binnen één alinea van serieus naar absurd gaan. De vertelstem is daardoor soms geestig, soms ongemakkelijk en soms ontroerend. Belangrijker: de stijl maakt zichtbaar hoe Maarten denkt.

Dat blijkt wanneer hij Nicole observeert terwijl ze door een kamer beweegt. Godijn vertraagt het moment en laat Maarten ieder detail opnemen, interpreteren en opnieuw interpreteren. De feitelijke handeling wordt daardoor minder belangrijk dan wat Maarten ervan maakt. Zo wordt zijn verliefdheid niet alleen beschreven, maar ook vormgegeven in de manier waarop het verhaal zich ontvouwt.

Die aanpak heeft een keerzijde. Maartens gedachten zijn associatief en herhalend en de roman neemt niet altijd de kortste weg naar een inzicht. Een ernstige gedachte kan plotseling omslaan in iets eenvoudigs of komisch, waarna een nieuwe associatie volgt. Voor lezers die waarde hechten aan een strakke compositie kan dat de roman minder toegankelijk maken. Tegelijkertijd past die onrust bij Maarten, die zijn gevoelens voortdurend probeert te begrijpen en ze juist daardoor verder lijkt te ontleden.

De humor zorgt ervoor dat Het offer niet blijft steken in romantiek. Wanneer Maarten nadenkt over seksualiteit, wil hij zijn lichamelijke verlangen bijna wetenschappelijk en filosofisch verklaren. Hij komt uit bij de voortplanting en zelfs bij de vraag wat de Schepper daarmee voor ogen kan hebben gehad. De gedachtegang is komisch, maar laat ook zien hoe Maarten zijn lichamelijke ervaringen met zijn verstand probeert te benaderen.

Onder de verliefdheid ligt bovendien een ingewikkelder geschiedenis. Maarten en Nicole komen niet uit zorgeloze gezinnen. Wat ze van huis uit hebben meegekregen, werkt door in hun relatie, evenals hun behoefte aan veiligheid. Hun aantrekkingskracht is daardoor niet alleen een kwestie van begeerte. Ze herkennen iets in elkaar wat ze elders missen, maar juist daardoor kunnen ze ook veel van elkaar gaan verwachten.

Godijn situeert het verhaal in de jaren zeventig, zonder van die periode het onderwerp van de roman te maken. De tijd waarin Maarten en Nicole opgroeien is het decor, maar de nadruk ligt op hun ontwikkeling en op Maartens herinneringen. Daardoor wordt Het offer geen nostalgische terugblik. De roman onderzoekt vooral wat een eerste liefde met Maarten doet en waarom hij er als volwassene steeds naar terugkeert.

Vanaf het begin is duidelijk dat de relatie niet ongeschonden zal blijven. Die voorkennis geeft de terugblik spanning, maar Godijn gebruikt haar niet alleen om naar een onvermijdelijke afloop toe te werken. Naarmate de relatie verandert, verschuift ook de betekenis van Maartens herinneringen. Zijn verhaal gaat daardoor steeds minder alleen over wat Nicole deed, en steeds meer over de manier waarop hij haar heeft bekeken. Daarin zit de sterkste kant van de roman. Maartens herinneringen worden nog altijd bepaald door de jongen die hij was. Hij kan zijn vroegere gedrag analyseren, maar daarmee verdwijnt de intensiteit van die ervaring niet. Godijn laat bovendien ruimte voor Maartens minder aantrekkelijke kanten. Hij is verliefd, maar ook egocentrisch in zijn verliefdheid. Hij ziet Nicole scherp en tegelijk vooral door de lens van zijn eigen verlangen.

Niet alles is even overtuigend. Vooral de uitwerking van Maartens gedachten kan aan effect inboeten wanneer dezelfde fascinatie meerdere keren wordt uitgesponnen. De stijl die het personage zo herkenbaar maakt, is ook de voornaamste drempel van de roman. Wie meegaat in Maartens associatieve manier van denken, krijgt daar een eigenzinnige vertelstem voor terug; wie daar minder geduld voor heeft, kan bepaalde passages als omslachtig ervaren. Juist die dubbelheid maakt Het offer interessant. Godijn probeert Maarten niet achteraf verstandiger te laten klinken dan hij als jongen was. De volwassen verteller weet meer, maar krijgt daarmee niet automatisch meer grip op zijn verleden. Hij blijft kijken, analyseren en terugdenken. Daardoor ontstaat geen afgerond verhaal waarin alles uiteindelijk op zijn plaats valt, maar een terugblik waarin het verleden steeds opnieuw door Maartens huidige blik wordt gevormd.

Het offer is op zijn best wanneer Godijn die spanning tussen herinnering en ervaring zichtbaar maakt. De roman gaat dan niet alleen over Nicole of over een verloren liefde, maar over de manier waarop Maarten zijn eigen verleden probeert te begrijpen. Dat levert een onconventionele en soms grillige roman op die juist door die grilligheid een overtuigend beeld geeft van de jongen en de man die verbonden zijn door de naam Maarten.

Anna Husson

Wouter Godijn – Het offer. Atlas Contact, Amsterdam. 240 blz. € 22,99.