Meeslepende essays

Essayistiek is niet bepaald een populair literair genre. De verklaring daarvoor laat zich raden: essays worden niet geschreven om de lezer mee te slepen, maar verlangen mee- en nadenken. Want een essay is veeleer betoog en een betoog is wat anders dan een spannend verhaal. O ja? Bestaat er niet zoiets als een meeslepend essay?

Nederlands beste essayist heet Piet Meeuse. Hij is van De Bezige Bij verhuisd naar Athenaeum-Polak & Van Gennep, die zijn nieuwste bundel, Het hele verhaal – over het vertellen, de verteller en de verteller, heeft uitgebracht.

Hieronder een greep uit de vele thema’s die hij in dat drieluik en onderling samenhangend aansnijdt.

Zonder verhalen – narratieven is het modewoord – geen betekenis. Verhalen brengen samenhang aan tussen het chaotische, oneindig vele dat ons uit de ons omringende werkelijkheid via onze zintuigen bereikt. Ze maken begrip mogelijk van de werkelijkheid, maar scheppen tegelijkertijd afstand tussen ‘de’ werkelijkheid en die van het verhaal.

De menselijke vermogens tot taal en verhaal zijn gezamenlijk in onderlinge wederkerigheid als kip en ei geëvolueerd, zou je kunnen zeggen. Met de uitvinding van het schrift als een grote sprong voorwaarts. Politiek, literatuur, journalistiek, rechtspraak, opvoeding, wetenschap, amusement: zonder verhaal zouden ze niet of nauwelijks bestaan en zouden we leven in een wereld die weinig meer is dan een opeenvolging van nu-momenten, zonder een verleden en een toekomst die meer zijn dan instinctieve bepalingen.

Verhalen worden verteld. En hebben een herkenbare verhaalstructuur. Uit het verhaal van de geschiedenis van het verhalen blijkt dat het aantal basisstructuren beperkt is: sommige onderzoekers komen tot zeven. Andere, die plots en intriges hebben geïnventariseerd tot enkele tientallen. Niet alleen verhalenvertellers en -schrijvers grijpen steeds weer terug op mythische verhalen uit de Oudheid, ook anderen doen dat, denk aan Freud en zijn psychoanalytische werk.

Het tweede deel van het drieluik, ‘De verteller’, bevat een lang hoofdstuk over de schrijver als schuldige verteller. Daarin voert Meeuse Elias Canetti op die aantoonde dat Franz Kafka Het proces schreef om zijn schuldgevoelens jegens zijn verloofde Felice Bauer als het ware op Josef K. te kunnen verhalen. Meeuse is afkerig van zulke biografische verklaringen voor wendingen in het werk van auteurs, maar in dit geval is Canetti’s (hout snijdende) interpretatie van Het proces noodzakelijk voor diepgaand begrip. En ook voor nadere analyse en duiding van Harry Mulisch’ De procedure, zo laat Meeuse zien. Duiding die op zichzelf weer een goed verhaal vormt.

In het slotdeel, ‘De vertelling’, gaat Meeuse onder andere in op een mogelijkheid die maar weinig auteurs hebben benut: het verhaal zelf als verteller opvoeren. Thomas Mann deed dat in De uitverkorene, daarin treedt althans de geest van het verhaal als verteller op.

De verleiding is groot om uitgebreid te citeren uit deze essays van Meeuws, maar dat doen betekent in de buurt komen van overschrijven. Nee, beter is het lezers, ook lezers die gewoon zijn essaybundels te mijden, dit boek sterk aan te bevelen. Lees Het hele verhaal vol meeslepende essays!

Hans van der Heijde

Piet Meeuse – Het hele verhaal. Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam. 214 blz. € 24,99.