Misschien is Michael Vonk wel een held

Enkele losse gedachten over AI

* Op de Tzum-burelen wordt verschillend gedacht over AI. Sommigen veroordelen het gebruik ervan, anderen zijn vooral verwonderd. Ik behoor tot de laatste categorie. Misschien ook uit angst om achter de feiten aan te lopen. Ik ben een liefhebber van het werk van Koos van Zomeren, maar als hij in zijn autobiografische boeken weer begint over de vooroordelen van de typemachine tegenover de computer, dan snap je meteen waarom hij zichzelf als schrijver buiten de tijd heeft gezet. Michael Vonk heeft in de afgelopen weken de nodige kritiek over zich heen gekregen, nadat bleek dat hij AI had ingezet voor zijn werk dat vervolgens werd uitgesloten van een essaywedstrijd en werd verwijderd van literaire sites. Misschien is Michael Vonk wel een voorloper en zijn zijn critici de Koos van Zomerens van de toekomst.

* AI kan goede boeken schrijven, daar ben ik van overtuigd. Zolang je maar niet weet dat AI de maker is. Mijn columnexperiment met het werk van Peter Middendorp heeft me direct overtuigd dat AI goede columns kan produceren. Als dat het geval is, behoort een goede roman ook tot de mogelijkheden. Maar als lezer willen wij dat een mens iets bedacht heeft. Dat heeft niet met het eindproduct te maken, maar met ons romantische idee over schrijverschap. Er is vast wel een Franse taalfilosoof te quoten die kan vertellen dat geen enkele tekst op zichzelf staat en dat originaliteit een lastig begrip is. Toch eisen wij lezers van onze schrijvers en kunstenaars originaliteit én authenticiteit én vernieuwing. Als allerlei neurale verbindingen in de hersenen van een literator tot vernieuwende literatuur leiden dan is het een goed werk, maar als een schrijver een hulpmiddel als AI dat laat doen, dan hebben we te maken met een werk dat we moeten afkeuren. Ongeacht de kwaliteit van dat werk.

* Literaire jury’s krijgen het de komende tijd zwaar, want altijd blijft de mogelijkheid bestaan dat de schrijver of dichter die je nomineert gebruik heeft gemaakt van AI. De juryleden van de Joost Zwagerman Essayprijs die Michael Vonk hadden genomineerd, waren wereldvreemd volgens Özcan Akyol. Als ik in die jury had gezeten, was ik net zo wereldvreemd geweest. Als Akyol in die jury had gezeten dan durf ik te wedden dat hij net zo wereldvreemd was geweest. Daarnaast vraag ik me af waarom je ‘wereldvreemd’ bent, als je het onderscheid tussen eigen werk en AI-werk niet kunt maken. Volgens mij ben je tegenwoordig wereldvreemd als je denkt dat je dat onderscheid wel kunt maken.

* Kan ik als hoofdredacteur van een literaire site garanderen dat geen enkele recensie met behulp van AI is geschreven? Nee, dat kan ik niet. Ik denk dat ik de helft van onze recensenten nog nooit in het echt ontmoet heb. Het zou zomaar kunnen dat er achter één naam een aantal studenten schuilgaat dat probeert te onderzoeken of literaire sites zonder problemen AI-recensies plaatsen. Als redacteur bij een uitgeverij weet ik dat er heel goede recensies over onze boeken te genereren zijn. We hebben zelfs een keer een van onze schrijvers verrast met een goede inhoudelijke recensie van zijn boek en hij had niet direct door dat de recensie door AI was geconstrueerd. Als docent bij een lerarenopleiding Nederlands kon ik vroeger meteen aanwijzen of iemand een recensie echt zelf gemaakt had. Nu niet meer. Toch verlang ik van mijn studenten op school, maar ook van onze recensenten op Tzum een recensie die gebaseerd is op de eigen leeservaring en de eigen leesgeschiedenis. Maar waarom wil ik dat? Omdat ik het idee moet hebben dat ik controle heb over wat we publiceren? Omdat ik de controle niet uit handen wil geven aan grote techbedrijven die de wereld naar eigen goeddunken kunnen manipuleren? Omdat ik ten diepste net zo’n romantisch beeld heb van het schrijverschap als Akyol? ‘Eerst moet je duizenden boeken lezen, voor je een eigen stijl kan ontwikkelen. Daarnaast moet je bereid zijn om maanden en jaren te lijden in afzondering.’ Ik hoop het toch niet, al heb ik genoeg geleden en duizenden boeken gelezen.

* Bij de start van de Fryske Boekewike in Tresoar in Leeuwarden vertelde presentator Asing Walthaus dat de schrijver die oorspronkelijk het geschenk zou schrijven had gezegd dat hij (of zij) AI erbij zou gebruiken. De schrijver werd meteen afgedankt en vervangen door zes schrijvers die een verhaal aanleverden in hun eigen dialectvariant van het Fries. Dat boek, Seis Ses Zesse Ses, kreeg van recensent Doeke Sijens drie sterren in de Leeuwarder Courant. Als je de recensie leest, denk je dat die drie sterren ook nog naar boven zijn afgerond. Als die oorspronkelijke schrijver zijn mond had gehouden, dan hadden de Friezen wellicht een betere verhalenbundel als geschenk gekregen.

* Je hebt een boek geschreven, tien meelezers hebben er naar gekeken, een redacteur en een bureauredacteur zijn eroverheen gegaan. Het boek komt terug van de drukker en op de eerste bladzijde die je openslaat staat een fout. Sinds kort laten we AI nog even een tekst checken voordat deze naar de drukker gaat. Ik kan in ieder geval voor mezelf spreken als ik constateer dat AI een veel betere bureauredacteur is dan ik ben.

Coen Peppelenbos

(afbeelding met Microsoft Designer met de prompt: Maak een realistische afbeelding van een schrijver die lijkt op Coen Peppelenbos die een origineel idee heeft bedacht.)