Alles is verstrikt, zelfs de taal

Je zult maar debuteren met een caleidoscopische grote roman zoals de Poolse journaliste Marta Hermanowicʒ met Het einde, een magnum opus van jewelste wat vorm, stijl en intensiteit betreft. Welke richting kun je daarna nog inslaan? Is er nog een verhaal te vertellen dat zo dicht op je huid zit als schrijfster en tegelijkertijd zo onverbiddelijk onder die van de lezer kruipt, je met een bijzondere poëtica en cadans betovert?

Hoofdpersoon is de jonge Malwina die opgroeit in het ‘nieuwe Polen’ van de jaren negentig. Het gezin van haar oma is ooit afgevoerd naar Siberië. Malwina is een sensitief kind, wanneer ze met haar moeder, haar oudere zusje en een af-en-aan-vader van het huisje aan het adres Het einde naar de flat van Malwina’s oma aan De Toekomst verhuist, krijgt ze er de nachtmerries aangaande de deportatie ooit in 1940 van oma met haar familieleden naar Siberië er gratis bij. Oma Lotka leidt aan slapeloosheid en kan zelf niet dromen over haar ouders, haar oudere broer Tadek, haar jongere zusjes Halina en de baby Zbyszek.

Malwina wordt daardoor een rijkgeschakeerd personage, vloeit langzaam samen met oma, met andere protagonisten. Hermanowicʒ weet het zo subtiel te spelen dat het eigenlijk ook niet meer uitmaakt in welke hoedanigheid Malwina spreekt, zij schrijft ‘de verbrokkelde mens’ aaneen met deze feeërieke vorm. Dit is een grootste, organische roman die je moet beleven, moet aanvoelen. Wanneer je de stijl, de cadans toelaat, wordt je onderdeel van het geheel.

Ja, de zinnen volgen elkaar soms in staccatostijl op, regels uit kinderversjes vormen door de herhaling een mantra. Pagina’s ‘belagen’ je en bloc, zijn, in dit geval aangenaam dialoogvrij. ‘zei zij, zei hij’ zou afbreuk doen aan chemie. Het grote geheel schemert er doorheen, komt langzaam naar voren. Het rurale karakter, het aardse, het bijgeloof, de geesten, de boeman, de gebruiken. Het is een gigantisch bouwwerk, naarmate je vordert zie je heel duidelijk de stenen waarmee het is opgebouwd.

Het Einde en De Toekomst zijn straten in de plaats Nowa Sól, voorheen Neusalz, waar, hoe surrealistisch wil je het hebben, de meeste tuinkabouters ter wereld worden geproduceerd. In het Kabouterpark staat de grootste tuinkabouter ooit die door de afmeting in het Guinness Book of Records terecht is gekomen. ‘Niemand is hier uit eigen wil gekomen, maar door zijn eigen vergissing of de waanzin van de geschiedenis.’ Post-Duitse lucht, post-Duitse klinkers. Herwonnen gebieden.

Malwina is nu niet bepaald de populairste in de wijk, op school. Ze heeft een Russisch accent, stottert, draagt letterlijk oma-kleren, wordt gezien als een Sovjetachtig kind, bedorven volgens velen, niet in de laatste plaats ook door haar familie. Haar houvast een fotoalbum met dode familieleden. Familieleden die steeds weer in de modder terecht komen, opnieuw overreden worden, verdrinken in een plas wanneer Malwina gepest wordt. Hermanowicʒ weet van die foto’s, van die familieleden door het hanteren van het dodenboek levensechte personages te maken.

Boeken zeiden meer dan volwassenen, luider ook. Ze vielen uit je handen en raakten de grond, vielen open op foto’s van overledenen. Mijn kamer functioneerde als opslagplaats […] een klein kind is zelf een meubelstuk. […] Misschien hadden ze me ergens mee besmet, met wat tussen de pagina’s van het handboek lag te wachten. […] Ik was een lichaam dat tijdelijk leefde, voor iedereen leefde.

Malwina, ‘de half levende boedel’ die niet meetelt, is van jongs af aan zelfdestructief, bedenkt allerlei originele manieren om van het leven ‘af te komen’. In het trappenhuis woont nog een andere Malwina, de Spriet, die ongelukkig om het leven komt bij een verkeersongeluk. Als een surrogaat, als een substituut. Ook zij wordt onderdeel van de narrator. ‘Alles komt door oma’, een zin die door de roman heen soms verandert in ‘alles komt door mama’ en ‘alles komt door mij’.

Zo af en toe komt de volwassen Malwina terloops aan het woord. ‘Ik dwaal rond van plaats naar plaats, een lanterfanter, lellebel. Ik heb meer honken dan minnaars gehad. […] Elke keer eindigt de verandering hetzelfde.’ Het einde in zoveel betekenissen.

Ik wist niet hoeveel zwartrijders mij bevolkten, misschien komt alles wel door hen en niet door oma; ze verdeelden mijn lichaam in tweeënvijftig uithoeken, in elke heerste een eigen orde. […] Grenzen liepen dwars door woorden. […] Ik was bang onbekend terrein te betreden. […] Ik viel in de spleet tussen mijn oogleden.

In het nawoord dankt Hermanowicʒ een redacteur voor de aanzet, de inspiratie om de hel te betreden. De nachtmerries van Lotka, de beschrijvingen van de gebeurtenissen in en om de barakken zijn dermate levensecht verwoord, maar tevens ontdaan van pathos, dat ze werkelijk beklijven. De professor heeft voordat hij zich heeft opgehangen aan een berkenboompje, eerst een gat gegraven. Hij heeft zich veel moeite getroost in de keiharde grond, bij minus veertig graden Celsius.

Hij heeft overal aan gedacht, je hoeft hem alleen maar los te snijden en hij gaat zelf in zijn graf liggen. Hij wilde niemand tot last zijn. Er was ook niemand. Hij was alleen achtergebleven nadat in de eerste uren van negentieneenenveertig zijn vrouw en de school in de brand had gestoken. Sommigen vonden het jammer dat ze alle ratten had meegenomen. In de winter kwamen er geen nieuwe, het hoofdkantoor wilde ons zelfs niet van ongedierte voorzien.

Het einde is dichtbij, zegt de vader van Lotka, een gewezen bakker, dan zullen ze naar huis terugkeren, naar de stokrozen, naar het zwarte paard, naar de boerderij met de acht hectare zwarte aarde. Hij somt allerlei gerechten op. Een feestmaal in verbeelding die bij Lotka leidt tot misselijkheid. ‘Ik proef lood in mijn mond. Ik kan niet wennen aan de smaak van honger.’ Maar er komt geen einde aan de gevolgen van oorlog. De gevolgen worden van generatie op generatie doorgegeven. Zelfs wanneer veel later, in 2018, een revalidatiebed naar de flat aan de Toekomst naar boven moet worden gezeuld. Malwina’s moeder vraagt haar om hulp.

‘Ik kan mijzelf amper bijeenhouden, laat iemand me nou eindelijk in elkaar zetten of totaal versnipperen.’ Nadat het getweeën toch gelukt is, de bezorger is op een tussenverdieping afgehaakt, is de moeder oververhit geraakt. ‘Straks smelt ik, dreigt ze. Malwina verzucht: Siberië staat in brand, de harde aarde staat in brand. […] Ze branden wel maar willen niet, ze willen verdomme niet afbranden tot het einde.’ De gevangenis die je blijft achtervolgen ondanks dat de lichamen het uiteindelijk hebben overleefd. Vraag niet hoe. En Malwina?

‘Mij noemden ze de fladderaar, het meisje dat uit de lucht in de struiken was gevallen. Hoe gaat het met oma, vroegen de meisjes bij het ontbijt, en ik vertelde wat Radio Einde ’s nachts had uitgezonden. Niemand wilde met mij een kamer delen. Ik schreeuwde in mijn dromen, stond op, slofte rond, zocht iets…[…] Ik herinnerde me niet meer welk jaar het was. […] De tijd had zich uitgestrekt op een ziekenhuisbed.’
Malwina krijgt een dochter, maar kan niet voor haar zorgen, overdag werkt ze, ’s nachts bezoekt ze haar doden. Terwijl ze naar het ziekenhuis was geweest om te zeggen dat ze stervenden kan verzorgen, daar verstand van heeft, hebben ze haar op de kraamafdeling geplaatst, waar alle kinderen tegelijk op één zaal worden geboren. Op polsbandjes schrijft ze dag, tijd en gewicht. ‘Elke zuigeling heeft zijn eigen nummer, net als in de kolchoz. […] Er valt niet te ontsnappen aan hun geschreven lot.’ Malwina probeert steeds maar weer de klassieker Afscheid van de herfst (1927) van Stanislaw Witkiewicz te lezen, over de angst voor het verlies van het individu, de angst voor de opkomst van de collectiviteit. In de laatste hoofdstukken raakt Het einde in een stroomversnelling.

Het einde is geen roman voor beginnende lezers, voor liefhebbers van luchtige kost, maar eerder voor lezers die het lef hebben om zich onder te dompelen in de bitter ironie. Pagina na pagina staat het vol met originele, poëtische vondsten. Je kan eruit blijven citeren. Malwina is heel eigen, geestig, heeft een ongekend krachtige stem. (Ondanks dat ze over zichzelf zegt dat ze die niet heeft. ‘Alles is verstrikt, zelfs de taal. Ik ben een bolletje zenuwen met een lomp accent.) Hermanowicʒ heeft de moed gehad om af te dalen in de diepste krochten van haar ziel. Dit is taal die je aan de lijve voelt. In die zin is de vergelijking met het werk van Herta Müller terecht.

Guus Bauer

Marta Hermanowicʒ – Het einde. Vertaald door Małgosia Briefjes. Van Oorschot, Amsterdam. 365 blz. € 26,50.