Waargebeurde verhalen zijn saai

In 1940 verscheen Johanna de Waanzinnige, een roman van de inmiddels vergeten schrijver Johan Brouwer over de Spaanse koningin Johanna (1479-1555) die na de dood van haar man Filips met het lijk van haar man door Spanje trok en door haar familie gevangen werd gezet vanwege al te heftig beleden rouw.

In De twee Johanna’s van Rik Zaal (Groningen, 1945) vertelt een hedendaagse Johanna het historische verhaal. Eerst moet het verhaal verteld worden waarom zij aan de naam Johanna kwam en dan blijkt dat haar moeder in 1943 naar Spanje werd gestuurd om namens Brouwer research te doen voor een nieuw boek. Ze komt terecht in Tordesillas waar de historische Johanna een halve eeuw in gevangenschap heeft doorgebracht. Als de moeder door een knappe, jonge Spanjaard uit een welgestelde familie zwanger raakt, besluit ze haar kind Johanna te noemen.

Eerder schreef Rik Zaal Het land van Hrabal waarin centraal staat hoe onbetrouwbaar het geheugen kan zijn van een schrijver. De twee Johanna’s sluit daar thematisch bij aan, want al op de eerste bladzijde staat dat waargebeurde verhalen heel saai zijn of heel ongeloofwaardig. Zaal laat Johanna het historische verhaal vertellen naast haar eigen levensverhaal en breekt af en toe in om wat zakelijke achtergrondinformatie te geven.

Dat is ook wel nodig, want de hedendaagse Johanna wil in ellenlange zinnen, die soms een bladzijde beslaan, nogal wat zijwegen bewandelen. Die terzijdes in een soort meanderende spreektaal zijn op den duur wel wat vermoeiend om te lezen. Bovendien staat haar eigen leven wel ver af van haar historische naamgenoot waardoor de thematische vergelijking tussen beide levens soms wat gekunsteld overkomt.

De moderne Johanna heeft wel een traumatische seksuele ervaring opgedaan met haar stiefvader en heeft later, als danseres, een getroebleerde relatie met de overspelige fotograaf Paul, maar dat is niets vergeleken met wat eeuwen eerder gebeurde. Toch ziet ze wel overeenkomsten ‘omdat haar verhaal zo’n duidelijk geval is van dat de man de baas is en de vrouw een soort noodzakelijk kwaad wat ik op een veel minder dramatische manier met Paul heb beleefd zonder dat ik mijn lot met dat van Johanna de Waanzinnige wil vergelijken natuurlijk, maar misschien ben ik wel reflectiever en feministischer dan ik me voordoe.’

De romanfiguur die het meest tot de verbeelding spreekt, is de avontuurlijke moeder van de moderne Johanna, die in de oorlog in Spanje moest overleven. Haar verhaal schreeuwt om meer.

Coen Peppelenbos

Rik Zaal – De twee Johanna’s. De Arbeiderspers, Amsterdam. 136 blz. € 19,99.

Op vrijdag 13 november is Rik Zaal te gast in De Literaire Hemel in Amen. Hij wordt geïnterviewd over zijn laatste boek. Aart Homoet die een boek publiceerde over Boer Koekoek en Niels Bokhove die een biografie schreef over Halbo C. Kool zijn eveneens te gast.

Deze recensie verscheen eerder in de Leeuwarder Courant en het Dagblad van het Noorden op 10 november 2026.