Jongeren lezen wel

Halverwege augustus vond er voor de tweede keer een Book Swap plaats in het Forum Groningen. Het nichtje (26) van uw recensent kwam vanuit Heerenveen met tien gelezen boeken die ze inruilde voor tien munten. Met die tien munten kon ze tien nieuwe boeken kiezen uit de honderden boeken die door andere book swappers waren ingebracht. Die boeken mogen hooguit tien jaar oud zijn (al maakt de organisatie een uitzondering voor werk van Donna Tartt, Kristin Hannah en Margaret Atwood).

Binnen een paar uur verwisselen zo duizenden boeken van eigenaar. Je wordt in één klap weer optimistisch over het leesgedrag van jonge mensen. De meerderheid van de book swappers is jong én vrouw met een sterke voorkeur voor Engelstalige boeken.

De Book Swap is een nieuw fenomeen dat op verschillende plekken in het land georganiseerd wordt. Het komt niet voor in De spagaat van Jeroen Dera, maar de hang van jonge vrouwen naar Engelstalige boeken wel. Dera, universitair hoofddocent aan de Radboud Universiteit in Nijmegen onderzoekt al enkele jaren het literatuuronderwijs. Uit zijn eigen onderzoek naar leeslijsten van eindexamenkandidaten blijkt dat er wel heel veel witte, oude of dode mannen op staan. Scènes die met lichamelijkheid te maken hebben vinden leerlingen sowieso wat cringe als ze in het Nederlands geschreven zijn. Waarom Jan Wolkers lezen als je ook een jonge Engelstalige vrouw kunt lezen als leerlinge?

Dera kijkt met open blik naar de nieuwe media. Menig docent zal zijn neus ophalen voor influencers die via Instagram of TikTok een kort riedeltje over boeken houden. De BookTokkers spelen vaak in op emoties en gebruiken niet of nauwelijks literaire argumenten, maar dat is nog geen reden om ze terzijde te schuiven. Je kunt je afvragen of je jongeren moet blootstellen aan de algoritmen van een app, juist in een tijd waarin telefoons uit de klas worden geweerd, maar uit onderzoek blijkt dat jongeren (vooral weer meisjes) geïnspireerd raken door de korte filmpjes. Boeken die worden aangeraden, verschijnen ook op de leeslijsten van leerlingen. Paula Heeger die voor de noordelijke kranten schrijft en bijna 8.000 volgers heeft op Instagram krijgt nog een extra shout out van Dera, omdat ze naast romantasy ook literaire titels bespreekt.

Leerlingen kunnen hun boekenkeuze ook laten leiden door een challenge. Op een platform als Goodreads kun je instellen dat je bijvoorbeeld 100 boeken in een jaar wil lezen. Of, als je meer uitdaging wilt: je baseert je volgende romankeuze op het eerste land dat je tegenkomt in het boek dat je aan het lezen bent. Als dat Tunesië is, dan lees je daarna een Tunesische schrijver. Goodreads is het grootste platform, maar sinds Amazon de algoritmes stuurt, zijn veel mensen overgestapt naar het onafhankelijke The StoryGraph. Je zou verwachten dat veel mensen een challenge doen vanwege de sociale aspecten, maar de belangrijkste reden zijn de mooie grafiekjes die je aan het eind van het jaar krijgt over je leesgedrag. En je wilt natuurlijk wel je doel halen, dus vlak voor de jaarwisseling gaan veel mensen nog binge readen.

De spagaat weerlegt enkele vastgeroeste ideeën over literatuuronderwijs. Het gezeur over de ‘verplichte boekenlijst’ bijvoorbeeld. In de praktijk is er alleen een minimum aantal boeken verplicht voor leerlingen. De keuze is voor de rest heel erg vrij. Uit de lijsten van 1616 examenkandidaten bleek bijvoorbeeld dat er 15.743 verschillende titels werden gelezen.

Het grootste misverstand, ook onder docenten en leerlingen zelf, is dat jongeren niet van lezen houden. Om te voorkomen dat ze door de rest van de groep beïnvloed werden, vroeg Dera aan een groep van 60 gemaskerde leerlingen of ze voor hun plezier een boek hadden gelezen in de zomervakantie. Meer dan de helft van de leerlingen reageerde daar positief op, terwijl ze zelf dachten dat het slechts om 30 procent van de aanwezigen zou gaan. Dat zegt veel over de negatieve manier waarop lezen altijd in het nieuws komt. Het is hoopvol dat ook een nieuwe generatie het lezen omarmt. De leerlingen komen op een andere manier aan ideeën, komen met andere boeken aan voor de lijst, maar er zullen altijd echte lezers blijven. Dera is niet blind voor de realiteit en weet ook dat hij geen sluitende oplossingen kan bieden, maar hij laat met De spagaat toch een broodnodig optimistisch tegengeluid horen.

Coen Peppelenbos

Jeroen Dera – De spagaat; Jonge lezers in tijden van ontlezing. Querido Facto, Amsterdam. 224 blz. € 22,50.

Deze brecensie verscheen eerder in de Leeuwarder Courant en het Dagblad van het Noorden op 1 september 2026.