Open staan voor een ander

In de recensieserie Spiegels & vensters proberen we wat jeugdliteratuur onder de aandacht te brengen. Sommige recensenten hebben dan een dubbelrol. Ze zijn recensent, maar ook docent. Daardoor beoordelen ze het boek op zichzelf, maar ook of het boek geschikt is voor leerlingen. Soms lees iemand een boek, vanuit zijn rol als docent, zoals het geval was met Zonder titel van Erna Sassen. Dit is een van de titels die behandeld wordt in het katern ‘Lief, liever, liefst’, dat weer hoort bij de lesmethode KERN van Boom. In dat katern staan fragmenten van dertien jeugdboeken, met wat vragen erbij. Ik vermoed dat dit katern vooral bestaat om leerlingen te enthousiasmeren en wat gesprekken te openen. Ik zal het komend schooljaar ondervinden.

Zonder titel kwam uit voor het succes van Neem nooit een beste vriend, waar ik leerlingen enthousiast over heb gehoord. Het perspectief ligt bij Joshua, een leerling die van havo-2 afstroomt naar vmbo-3. Het ligt voor de hand dat leerlingen uit deze klassen het geschikte publiek zullen zijn. Het taalgebruik is erg direct, je leeft met Joshua mee, leest al zijn gedachten. Hij is daarin onbeschroomd en eerlijk. Als docent schrok ik even van de nieuwe vmbo-klas, Joshua ook:

Nooit gedacht dat ik nog eens heimwee zou krijgen naar mijn vorige school.
Daar durfde niemand zijn bek open te trekken tijdens een proefwerk of een schriftelijke overhoring. Kreeg je meteen een 1. Hier blijven ze gewoon doorschreeuwen. Ik heb geen pen! Ik heb geen blaadje! Ik snap niet wat ik moet maken! Een 1 maakt ze niks uit.
Maar ja. Op mijn vorige school was alles anders.
Daar mocht je ook niet je jas aanhouden in de klas.
Of porno kijken tijdens de les.

De nieuwe klasgenoten zijn ook beangstigend, vooral Sergio en Dylan. Sergio staat bovenaan de apenrots en Dylan is zijn trouwe kompaan. Zonder titel begint met: ‘Alles gaat fout. Die klootzak van een Sergio pakte mijn schetsboek af.’ In deze beginzinnen zit al veel verstopt. Alles is meer dan Sergio die een schetsboek afpakt, dat schetsboek is op zichzelf belangrijk, maar is ook een enorm motief in dit boek. Joshua maakt namelijk schetsen om zijn grootste verdriet te verwerken: dat hij zijn vriendin Zivan kwijt is. Zivan moest met haar vader mee terug naar Irak. Het is fijn dat de relatie tussen Joshua en Zivan wat onduidelijk blijft. Het kan een soort diepe vriendschap zijn, een verliefdheid van een of van twee kanten. Hier kunnen leerlingen vast iets zinnigs over zeggen.

In het katern worden vragen gesteld over het verwerken van emoties als ‘je jouw beste vriend of vriendin kwijtrijkt door een verhuizing of door iets anders.’ Joshua doet dat door tekeningen te maken. Het boek staat er vol mee, en ze zijn prachtig en geven een extra laag aan het verhaal. De tekeningen gaan vrijwel uitsluitend over Zivan. De verhaallijn over Zivan is erg ontroerend, vooral als Zivan zelf in een telefoongesprek even aan het woord komt. Dan breekt je hart. Joshua stuurt ook veel berichten aan Zivan die hij later weer verwijdert, maar die evenzogoed zijn wanhoop tonen. Hoewel er uiteindelijk een soort loutering plaatsvindt, is deze verhaallijn misschien vooral een achtergrondverhaal en gaat het werkelijke verhaal over Joshua en Sergio (en Dylan). Ook verwikkelingen over de ouders van Joshua (een scheiding) dienen misschien vooral om de stukken op het bord te zetten.

Het verhaal gaat vooral over het loskomen van je eigen perspectief. Joshua vindt zijn leven, terecht, niet al te fijn. Hij verliest zijn vriendin, en moet zijn plek vinden in een nieuwe klas. Natuurlijk is hij dan vooral zijn eigen sores aan het verwerken. Ondertussen heeft hij echter negatieve oordelen over Sergio en Dylan, zonder zich in die jongens te verdiepen. Dit boek is een waardevolle les, een besef dat anderen misschien ook problemen hebben. Dat het goed is om eens open een gesprek aan te gaan. Om je te verplaatsen in een ander. Om bij vreemd of vervelend gedrag je ook eens af te vragen of het wel goed gaat met een ander. Een opdracht uit het katern om vanuit het perspectief van Sergio te schrijven is dan ook erg zinnig. Net als het laten lezen van Zonder titel, met of zonder verwerkingsopdrachten. En wie niet van zinnig houdt: Zonder titel is ook een vlot te lezen boek dat je zal weten te raken.

Erik-Jan Hummel

Erna Sassen – Zonder titel. Leopold, Amsterdam. 256 blz. € 17,99.

Leerlingen in het voorgezet onderwijs lezen graag eigentijdse populaire jeugdboeken: van Mel Wallis de Vries tot Cis Meijer of Anna Woltz en Maren Stoffels. Deze zomervakantie lezen redacteuren van Tzum en docenten Nederlands enkele van deze boeken en vellen hierover hun deskundig oordeel.