Leven met een digitaal alter ego of de macht van verhalen

In de verhalenbundel Hoopvolle verhalen over het einde van de wereld – uitermate geschikt voor thematisch literatuuronderwijs – schreef Marloes Morshuis een verhaal dat speelt in een toekomstig Europa waar men zwavel over de wolken uitstrooit om het zonlicht te dimmen. Ook haar jeugdromans Quotum (2020) en Semper Sol (2022) spelen in een toekomstige dystopische maatschappij waarin maatregelen genomen worden om de problematiek waar we heden ten dage mee te maken hebben – klimaatverandering, overbevolking, migratie – het hoofd te bieden. Ze laat met deze boeken zien dat spannende dystopische Young Adult niet alleen Engelstalig hoeft te zijn. Met haar nieuwste jeugdroman Alter voegt ze daar nog een titel aan toe.

Roz is 15 jaar en leeft met haar alleenstaande moeder in een maatschappij waarin iedereen op zijn twaalfde een ‘dialego’ krijgt, een digitaal alter ego, een digitale optimale versie van jezelf. Deze dialego is een soort levenslange coach die een exact spiegelbeeld is en jou aanspoort om het juiste te doen. Niet te veel suiker en vlees te eten, te sporten, geen dieren te doden, niet te vaak te vliegen, dat soort dingen. In feite een digitale manifestatie van een rein geweten. En als je toch dat soort ‘foute’ dingen doet, dan krijg je bij de maandelijkse controle een rood scherm. Je wordt opgeroepen om in het zogenaamde Altercentrum te komen praten met een ‘Altercoach’, een echt mens dat je met zachte dwang en zalvende woorden toch vooral ervan probeert te overtuigen om de goede dingen te blijven doen, want we willen toch niet terug naar het ‘Prego’?

Natuurlijk wist Roz wel iets over het Prego. Het was geen geheim dat de wereld dertig jaar geleden een rampzalige plek was vol honger, oorlog, extreme hitte en meer ellende. […] De wereld bestond grotendeels uit losse landen en het was ieder land voor zichzelf. Dat vond Roz een van de bizarste dingen uit het Prego. Waarom zou je met elkaar vechten terwijl het zoveel logischer was om elkaar te helpen?

Nee dan de huidige tijd, waarin de regering, de D-Tank, onderdeel is van de DN, de Dialego-Naties, die voor vrede en stabiliteit zorgen. De meeste landen zijn dat Europese land (vermoedelijk Nederland) gevolgd toen dat begon met dialego’s, nota bene geïnspireerd door een boek, Alleen Samen van schrijfster Cato Maris. Daarin ontdekt een wetenschapper een systeem waardoor mensen zich beter gaan gedragen en de aarde wordt gered. Schrijfster Cato Maris is zo’n beetje het geweten van de nieuwe wereld, ondanks dat zij een aantal jaren terug spoorloos verdween. Gelukkig is haar dialego er nog om mensen met rode schermen streng toe te spreken en te herinneren aan de tijden dat de aarde bijna verging.
Maar wat als je onvermoeibaar in de fout blijft gaan? Je niks aantrekt van die regels en rebelleert tegen je dialego? Daar is een oplossing voor gevonden die logisch lijkt maar in feite tamelijk gruwelijk is: in een zogenaamd Transferum verdwijn je in de ‘Schaduw’ en je dialego neemt je plek over. Drie keer raden wat met die schaduw bedoeld wordt. Het overkomt Fabian, het vriendje van Roz, die als een echte dwarse puber zijn dialego verafschuwt.

Dialego’s zijn dertig jaar geleden ingevoerd om de hemel op aarde te brengen. […] Waarom ziet niemand dat ze juist de hel zijn?

Roz accepteert niet wat er met Fabian gebeurt en gaat op zoek naar een manier om hem uit een Transferum te houden. Daarbij krijgen ze hulp van de oude boekhandelaar Wilfred, een goede vriend van haar moeder, die een soort vader is voor Roz. Hij is in het bezit van een klein afgelegen eiland waar hij een geheim bewaart: de echte Cato Maris is niet dood, maar leeft daar al twintig jaar als een kluizenaar. Fabian kan zich daar gaan schuilhouden. Maar op zijn vlucht wordt hij al snel gearresteerd en naar een Transferum gebracht. Daar zal hij vermoedelijk nog een paar dagen leven, voor hij de ‘Schaduw’ in verdwijnt.

En dan komt het verhaal in Alter pas echt op gang: gesterkt door de verhalen van Wilfred dat Cato Maris het niet eens was met Transferums en dat haar boek Alleen Samen oorspronkelijk heel anders – veel naargeestiger – eindigde, gaat Roz zelf naar het eiland om de oude Cato Maris te smeken met haar mee te gaan. Want waarom leeft zij als kluizenaar op dat eiland? Is ze het zelf soms ook niet eens met de uitwassen van het door haar verzonnen systeem? En is zij de persoon die alles nog kan keren? Zij bleek het oorspronkelijke boek geschreven te hebben als waarschuwing voor kunstmatige intelligentie. Met jeugdige overmoedigheid probeert Roz Maris over te halen. Maar dat lukt niet zomaar. De gesprekken tussen de puber Roz en de oude vrouw, bieden een mooie confrontatie tussen de generaties.

’Je snapt het niet, Roz. Het dialego-systeem is niet te stoppen zonder nieuw verhaal! Ik heb tientallen varianten onderzocht […]. Ik heb jaren en jaren gezocht naar een verhaal waarin mensen tot in de eeuwigheid vredig met hun dialego’s kunnen samenleven.’ Cato lachte bitter. ‘Dat verhaal bestaat niet Roz. De wereld is in de dialego-fuik gezwommen en geen enkel woord dat ik schrijf kan ons daar nog uit halen.’ Roz sprong op. Ze torende hoog uit boven het in elkaar geschrompelde hoopje Cato op het bankje. ‘Dus je geeft het op? Jij zit lekker je tijd uit op dit eiland en laat ons stikken in jouw rotzooi?’

Morshuis weet het overdreven en ietwat larmoyante pubergedrag van Roz goed te treffen, en geeft haar ook een ontwikkeling mee die het verhaal voortstuwt. Of het uiteindelijk lukt om Fabian te bevrijden, zal ik hier niet prijsgeven, maar laat duidelijk zijn dat Morshuis akelige toestanden niet schuwt en het nog flink uit de hand loopt, voor we toch met een voorzichtig positief gevoel het boek dicht kunnen slaan.

Alter is een dik boek, Morshuis neemt flink de ruimte om alles te beschrijven, uit te leggen en toe te lichten. Daardoor zit er veel herhaling in het verhaal dat wellicht voor jonge lezers prettig is maar soms ook de vaart er een beetje uithaalt. Het zorgt er in elk geval voor dat de nieuwe wereld goed in de verf wordt gezet en de dillema’s in de huidige maatschappij uitvoerig aan bod komen en van verschillende kanten worden belicht. Desondanks is het een spannend, avontuurlijk boek waarin de confrontatie tussen pubers en volwassenen tot pittige dialogen leidt. En als je het boek omkeert, kun je ook Alleen Samen van Cato Maris nog lezen, dat als apart verhaal is toegevoegd.

Martijn Nicolaas

Marlies Morshuis – Alter. Lemniscaat, Rotterdam. 500 blz. € 19,99.