Inleiding | Wat en waarom en voor wie en zo

Mannelijkheid is in crisis. Al minstens sinds juni 1998.
In die maand van dat jaar publiceerde het Amerikaanse tijdschrift The Weekly Standard een essay van politiek filosoof Walter Newell, getiteld ‘The crisis of manliness’. Hij reageerde daarmee onder andere op Chuck Palahniuks Fight Club, het boek dat ik als eerste zal bespreken in deze reeks artikelen over literatuur en mannelijkheid, ‘Held in hoofdstukken’.

Eén tegenstem

De laatste jaren is het onderwerp mannelijkheid gekaapt door een groepje individuen die je alleen maar kunt aanduiden met het modieuze adjectiefje ‘toxisch’. Hun ongekroonde koning is Andrew Tate, maar hij is lang niet de enige die mannen aanmoedigt om vrouwen te beschouwen en te behandelen als minderwaardige wezens.
Feminisme is een constructieve beweging: ze streeft naar meer vrijheden en meer rechten voor vrouwen. Tate et al. zien dat anders. Zij vinden dat feminisme de positie van de man bedreigt en zien zichzelf als een verdedigingswal. Ze vinden gehoor bij mannen die zich verwaarloosd of in het verweer gedwongen voelen, die elke nieuwe verworvenheid van vrouwen interpreteren als iets wat zij verliezen. De strijd tussen de seksen is voor hen een zero sum game: je kunt alleen maar binnenhalen wat de andere partij verliest. Deze destructieve beweging heeft veel meer tegenspraak nodig. Er is vandaag veel meer reden om te schrijven over (de crisis van de) mannelijkheid dan in 1998.
‘En die tegenstem ben jij?’
‘Wie ben jij dan wel?’
Gewoon, ik ben een man. Een homoseksuele cis man die zich altijd comfortabel heeft gevoeld in zijn mannelijkheid. Man-zijn is niets om trots op te zijn, maar het is wel een soort huid voor mij – en die wens ik niet laten bevuilen door Tate & trawanten.
Daarnaast ben ik een boekenliefhebber, een uitgever en een schrijver. Ooit heb ik literatuur gestudeerd en jarenlang was ik actief als literair criticus. Ik heb een enthousiasme voor boeken en voor literatuur. Er zit een onrustig trekje in mij dat me om de drie of vier jaar doet verhuizen – en dat zou prima zijn, als ik niet telkens die honderden boeken weer in verhuisdozen moest stoppen… en ze dan optillen.

Meer tegenstemmen

Daarnaast zal ik hier niet de enige tegenstem zijn: ik wil juist tientallen stemmen laten horen. ‘Held in hoofdstukken’ vertrekt altijd van boeken, bijna altijd fictie. Ik ga uit die boeken ideeën over mannelijkheid afleiden.
Ik wil te weten komen hoe schrijvers, de mensen die stem geven aan de onuitgesproken regels van onze wereld, over mannen schrijven. Wat ze onthullen over mijn privileges en taboes, over mijn sterke en zwakke punten, over relaties tussen mannen, tussen vaders en zonen… En ik zal in de breedte lezen: Nederlands- en anderstalig werk, boeken van mannen en vrouwen, eurocentrische boeken en fictie uit verdere oorden, over heteroseksuelen en mannen uit minderheden. En minstens één boek over een vrouw in mannenkleren. Al die stemmen laat ik dus horen.
Daarbij zal het onvermijdelijk zijn om te generaliseren: ik zie mezelf helaas niet ontkomen aan de valkuil om generaliserende zaken te schrijven over ‘de man’. Ook weet ik dat de meeste verschillen tussen mannen en vrouwen niet biologisch bepaald zijn, maar afgedwongen door cultuur, traditie, opvoeding, ideologie… Er liggen heel veel wolfijzers en schietgeweren op mijn pad, maar dat risico neem ik dan maar.
Ik hoop daarnaast nog anderen bij dit project te betrekken. Om samen van gedachten te wisselen over een bepaald boek. Of om een boek te kunnen uitbesteden aan iemand anders, zodat de lezer, niet voortdurend met mij zit opgescheept; zoals elke schrijver vind ik mezelf mateloos interessant, maar ik weet ook wel dat er grenzen zijn.
Collega-schrijvers en -critici, dichters en essayisten: jullie zijn allemaal welkom. Heb je honderdduizenden woorden op de teller staan of ben je een debutant die zijn/haar/hun nek wil uitsteken over mannelijkheid in de literatuur? Stuur een berichtje.

Welkom in het mijnenveld

‘Held in hoofdstukken’ is er voor iedereen, maar de lezer die ik bij het schrijven voor ogen houd is een (jonge)man die zo nu en dan een boek leest. Daarom streef ik ernaar om deze reeks een concreet nut mee te geven. Immers, vrouwen hebben er naar het schijnt geen bezwaar tegen om gewoon ‘lekker te lezen’, maar mannen hebben graag dat hun lectuur een praktisch voordeel oplevert.
Toegegeven, ‘Held in hoofdstukken’ zal niemand leren beleggen. Mijn artikelen reiken geen strategieën aan om je baas tot een loonsverhoging te bewegen. In geen enkele aflevering verklap ik het geheim om vóór je veertigste met pensioen te gaan. Maar onder het tussentiteltje ‘Ja, dit is nuttig voor jou’ zal ik regelmatig expliciteren waarom dat geklets over schrijvers en boeken nuttig kan zijn voor jou.
De hoofdbedoeling is uiteraard dat (als het even meezit) ‘Held in hoofdstukken’ ons nieuwe ideeën over mannelijkheid aan de hand doet. Ideeën die ietsje constructiever, ietsje minder giftig zijn dan de bagger van de brallers-in-de-mancave.
Een gevaarlijk project? Zeker, ik waag me in een wetenschappelijk en maatschappelijk mijnenveld. Het lezen van ‘Held in hoofdstukken’ is trouwens al even riskant voor de lezer. Wie weet is er in de boeken die ik kies niets te vinden en staan we straks met lege handen. Heb jij mooi je tijd verprutst. Bummer. Helemáál kan ik dat risico niet uitsluiten. En des te beter, toch? Mannen staan erom bekend dat ze graag het risico opzoeken.
Mannelijkheid is in crisis, al minstens sinds 1998. Is dat geen geweldig nieuws? Every crisis is an opportunity. Zelfs Chatgpt weet niet waar dat citaat vandaan komt, maar wedden dat het een man was die dat voor het eerst zei?
Wel dan.

Volgende aflevering:
Een fascinatie voor de kroonjuwelen

Mark Cloostermans

Boekenlinks: