Roeren in de soep die ‘familie’ heet

‘Familie’ is een geliefd thema voor de familie Heerma van Voss-Brinkgreve. Zoon Thomas schreef in 2024 in zijn goed ontvangen autobiografische roman Het archief over zijn weerbarstige vader, de journalist Arend Jan Heerma van Voss. Moeder Christien Brinkgreve publiceerde in het begin van 2025 met Beladen huis een openhartig verslag van haar huwelijk dat mooi begon maar belabberd eindigde. Het werd een ware bestseller. Een half jaar later verscheen van haar andere zoon, Daan, de familieroman Schijnoffers. Minder dan zijn broer en moeder heeft Daan zijn boek op eigen ervaringen gebaseerd, maar ook hij roert enthousiast in de raadselachtige soep die ‘familie’ heet.

Zoals een schaakbord vierenzestig velden telt, zo telt Schijnoffers vierenzestig hoofdstukken. Dat heeft alles te maken met een van de centrale romanpersonages, topschaker Max de Nobel. Deze extravagante man, die onmiskenbaar overeenkomsten vertoont met de Nederlandse schaakheld Jan Timman, beleeft in de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw zijn hoogtijdagen. De Sovjets heersen over de schaakwereld, maar de briljante Max, voor wie het schaakbord ‘eindeloosheid op zakformaat’ is, geldt als the best of the west. Hij wint prestigieuze toernooien en de dag dat hij wereldkampioen Karpov mag uitdagen komt gestaag dichterbij.

In een opwelling nodigt Max de beeldschone, Surinaamse Ella uit om hem te vergezellen naar een toernooi in Mexico. Ella, een gesjeesde student die graag journalist wil worden, neemt de uitnodiging aan. In haar reiskoffer zit het aanbod van een prominent tijdschrift om een portret van de schaker te publiceren. Wanneer de relatie al snel serieus wordt, besluit ze haar journalistieke project op te offeren voor de liefde. De twee kopen een huis in Amsterdam-Zuid, groeien uit tot een sterrenkoppel in de hoofdstedelijke society, en krijgen zoon David. Ella offert steeds meer persoonlijke ambities op voor het gezin. Max aanvaardt haar offers als iets vanzelfsprekends, want uiteindelijk is niet zij of David, maar het schaakspel zijn grote liefde.

In de roman is de camera beurtelings gericht op Ella en David, die de journalistieke ambities van zijn moeder heeft geërfd. David werkt aan een artikel over een spionagezaak, maar net als eens Ella deed, besluit hij het niet te publiceren, omdat zijn vader in die kwestie een bedenkelijke rol heeft gespeeld. In de schaduw van Max verandert het leven van zowel zijn vrouw als zijn zoon in een schaakspel, waarin rivaliserende loyaliteiten hun eindeloze strijd voeren.

De spionagezaak is een saaie lijn in de roman; er staat amper iets op het spel en de uiteindelijke onthulling is onbeduidend. Ook stilistisch gezien is Daan Heerma van Vos niet altijd sterk. Wat wordt in hemelsnaam bedoeld met een zin als: ‘In zekere zin stelt het hem gerust, de wetenschap dat je ook kunt verdwalen in een stad waar je nooit eerder bent geweest.’? En een puberale formulering als: ‘de hel ziet eruit als een Van der Valkhotel op een doordeweekse middag’, doet vermoeden dat de schrijver liever een dagmenuutje bij de Toekan wegwerkt, dan dat hij het nieuws over een echte hel als Soedan of Gaza volgt. Naast dit onkruid staan dan weer prachtige passages over schaken, en de beschrijving van de zwangerschap van Ella verdient een prijs voor mannelijk inlevingsvermogen.

Met Schijnoffers heeft Daan Heerma van Voss, geheel in lijn met de familietraditie, een boeiend portret van een disfunctioneel gezin geschreven. Daar staat tegenover dat de vierenzestig hoofdstukken van zijn roman een schaakbord vormen, waarop een tamelijk onevenwichtige partij wordt gespeeld.

Frans Willem Verbaas

Daan Heerma van Voss – Schijnoffers. Atlas Contact, Amsterdam. 380 blz. € 24,99.

Dit is een aangepaste versie van de recensie die eerder in het Friesch Dagblad van 4 oktober 2025 verscheen.