Noodzakelijk werk

Het boek van schrijver en journalist Paul Alexander over het leven en lot van politieke gevangenen in Rusland is in verband met het materiaal waarmee kunstenaar tegen wil en dank Pavel Krisevitsj in de cel moet werken plastisch getiteld Bloed, as en tandpasta. Dat is tegelijkertijd ook heel pijnlijk, maakt direct duidelijk hoe bars het (gevangenis)regime is, wat de gevangenen onthouden wordt én hoe inventief je zelf wordt, in je gedrevenheid om een boodschap over te brengen, om de buitenwereld te laten zien dat je niet gebroken bent. (Het brengt een verslag in gedachten van een Tsjechische schrijver, later president, over de gedroogde aardappelschillen waarin schrijvende gevangenen die geen pen en papier mochten hebben aantekeningen krasten.)

Het eerste dat opvalt, dat ergens ook verbaast daarentegen, is dat het mogelijk is, indien men het Russisch beheerst en wat administratiekosten betaalt, om met de gevangenen te corresponderen via de website van de Russische dienst voor penitentiaire inrichtingen. In 2023 komt Alexander op Facebook bij een steungroep een ansichtkaart tegen met een protesttekening van Krisevitsj. Hij raakt geïntrigeerd en zoekt contact. Bloed, as en tandpasta is opgehangen aan vijftien afbeeldingen van subtiele protestdoeken van Krisevitsj, maar stelt het regime in totaliteit, door de tijd heen, aan de kaak.

Het feit dat ze, dankzij de steun van het Wilhelmina E. Jansen Fonds, in kleur zijn afgedrukt, vergroot de impact door de ‘schrale’ kleurstelling. Een druppel bloed – het gevaar van infectie voor lief nemend – voor een paar rode lijnen, as voor de grauwheid, een stompje kleurpotlood voor een paar accenten.

Alexander is zich ervan bewust dat er een kloof bestaat tussen zijn eigen dagelijkse leven thuis in Nederland en de ontberingen die de gevangenen ondervinden. Drie jaar lang heeft hij zich intensief beziggehouden met de verhalen van de gevangenen, met wat er allemaal in Rusland gebeurt. Zijn bronnen lopen risico. Bloed, as en tandpastaAls ik zou stoppen met tekenen, zou dat een erkenning zijn van mijn machteloosheid tegenover het systeem.’ […] ‘Ze waren erop uit me kapot te maken en lieten me geen andere keus dan van mijn activisme mijn beroep te maken.

De tekeningen zijn niet gelikt. Hij is een ongeoefend kunstenaar, die het buiten de gevangenismuren moest hebben van performancekunst. Het zijn daardoor juist stuk voor stuk donderslagen, eerlijk, rauw, zeer krachtig.

Gevangenisstraffen van zeven tot tien jaar voor een opgestoken duimpje bij een anti-oorlogsbericht op de sociale media. Geen wonder dat de doorsnee Rus zich gedeisd houdt, uit zelfbehoud zelfs tot verraad overgaat. Dictaturen wakkeren paranoia aan. Het strafsysteem dat uitsluitend dient om de oppositie weg te vagen, om de mens volgzaam te maken. Het huidige netwerk van kampen is grotendeels een erfenis uit de Stalintijd. Dezelfde primitieve omstandigheden.

Een oproep tot vrede, tot klare taal, ‘de Speciale Militaire Operatie’ een invasie noemen, een oorlog zonder legitimatie levert een hogere straf op dan een moord. Politiek oppositie staat gelijk aan landverraad. Tegenstanders van het regime worden vermoord, vergiftigd en gevangengezet, letterlijk monddood gemaakt. Er zitten nu meer politieke gevangenen vast dan in de nadagen van de Sovjet-Unie, de straffen zijn vaak nog zwaarder, nog meer buitenproportioneel dan toen. Dat alles is waarschijnlijk te verklaren uit het feit dat er na 1989 nooit krachtig met het verleden is afgerekend. (Het ‘dezelfde-mensen-andere-jasjes-syndroom’)

Communistische leiders, KGB’ers kregen al snel weer nieuwe baantjes. Vladimir zelf, die in de jaren zeventig dissidenten terroriseerde, werd in 1992 gewoonweg, zonder een centje pijn, rechterhand van de liberaal-democratische burgemeester van St. Petersburg, plande van daaruit verder.

Bloed, as en tandpasta is een verhelderend document. Er valt nog zoveel meer over te zeggen. Koop en lees dit absoluut noodzakelijke boek.

Guus Bauer

Paul Alexander – Bloed, as en tandpasta. Jurgen Maas, Amsterdam. 182 blz. € 23,99.