Monsieur Hawarden | Toen mannelijkheid opeens grenzen kreeg

Kan een boek uit 1935 ons echt nog iets te zeggen hebben? Heel vaak is het antwoord (jammer maar helaas) een klinkende nee.
Bij Monsieur Hawarden liggen de kaarten anders: dit boek is in 2026 minder een Fremdkörper dan in 1935! Onze maatschappij ligt in de knoop met mannelijkheid en alles wat te maken heeft met gender. Monsieur Hawarden laat zich nu lezen als een verhaal over een transseksueel, iemand die in het verkeerde lichaam is geboren en een situatie opzoekt waarin hij/zij kan leven in waarheid zonder iemand te schokken: haar mannenkleding is tegelijk waarheid en leugen.
Overigens, daar blijft het niet bij. Ik heb al beargumenteerd dat je Monsieur Hawarden kunt lezen als een verkenning van de vrijheden en privileges die de man toebehoorden (en die hij intussen verloren meent te hebben). En verder kun je deze tekst ook lezen als een feministische aanklacht tegen de vele begrenzingen die de samenleving vrouwen oplegt. Of als een benadering van een andere taboe, de homoseksualiteit.
Op die laatste manier heb ikzelf Monsieur Hawarden ooit gelezen, ergens in de jaren 1990, toen ik dit boek voor het eerst onder ogen kreeg. Homoseksualiteit was toen wat transseksualiteit vandaag is: een hot topic. Ik las de beschrijving van Hawarden als verfijnd en fragiel en feminien en dacht automatisch aan homoseksuelen. Aan het einde van de novelle sterft hij bovendien: Hawarden onderging dus het typische lot van homoseksuele personages in 20ste-eeuwse literaire werken.
De passage waarin Hawarden zijn hemd onttrekt en zijn borsten ontbloot, zou ook louter symbolisch kunnen zijn: de borsten zijn dan geen fysieke realiteit, maar een symbool voor zijn verwarring over zijn seksuele identiteit.
Al die benaderingen zijn legitiem. Ze zijn allemaal mogelijk – allemaal! Dat is wat je krijgt als je, zoals Filip De Pillecyn, je verhaal drenkt in sfeer en suggestie en een omfloerste taal: dan open je de deur voor heel verschillende lezingen.
Wat wou De Pillecyn zelf? De heruitgave van 2024 bevat een voorwoord van Tom Lanoye, die ons herinnert aan de biografische feiten: tijdens WO II heulde De Pillecyn met de Duitsers, en met volle overtuiging. Misschien is Monsieur Hawarden dan wel een intens conservatief geschrift, waarin een vrouw die het waagt de gebaande paden te verlaten door de auteur wordt bestraft met eenzaamheid, seksuele frustratie en een pijnlijke dood. Voelde de auteur liefde voor zijn personage, of schreef hij juist om haar te straffen? Niemand die het weet.

Een laatste dans
Hoe dat ook zit, voordat hij zijn personage over de kling jaagt, gunt de auteur Monsieur Hawarden nog een laatste uitstapje. Ze trekt vrouwenkleren aan, sluipt Pont uit en gaat naar een kermis, waar ze een fling heeft met zomaar een man. Veel tijd krijgt ze niet: ‘Zij moest weg. Haar tijd was om,’ schrijft De Pillecyn. Een echte reden hiervoor geeft hij niet. Het klinkt haast als een zin uit een sprookje: Assepoester moet de prins verlaten want het is al bijna middernacht.
Eventjes verschuift het perspectief naar de anonieme man met wie Hawarden op een terras zit. ‘Hij zag verrast op. Duren kon het niet, dat wist hij. (…) Hij was nooit ontroerd bij een afscheid. Handen, borsten en monden, dat kwam en ging. Maar hij keek haar aan met onbegrijpende ogen, het was alsof hij onduidelijk voelde dat een grote smart naast hem was geweest.’
We begrijpen: Monsieur Hawardens uitstapje in vrouwenkleren maakt haar allesbehalve gelukkig. Als vrouw is ze zich scherper bewust van wat ze verloren heeft, van wat er allemaal niet kan. Daarom moet ze terug, terug naar Pont, terug naar de veiligheid van het leven als man. Als man kun je makkelijker afstand nemen: het zijn allemaal maar ‘handen, borsten en monden’. Voor de vrouw dreigt er al gauw ‘een grote smart’. De wereld van de man is niet alleen groter, suggereert De Pillecyn, hij is ook veiliger: afgeschermd, for better or for worse, van grote en ontwrichtende emoties.
Alweer een aspect van vrijheid, het thema dat De Pillecyn volgens mij heeft willen analyseren. Uiteraard zijn zowel mannen als vrouwen in het leven op zoek naar veiligheid. Maar ze is makkelijker te vinden als je een man bent (of als je je als man aan de wereld presenteert).

Grenzen
Blijft de hamvraag: als de crisis van de mannelijkheid een vorm van rouw is, rouw om verloren vrijheden en privileges… wat is er dan exact verloren gegaan?
De vrijheid om alleen te wonen? Om al dan niet kinderen te krijgen? Om de wereld te mogen verkennen als een seksuele speeltuin? De zekerheid dat jij altijd zult ontsnappen aan de grote smart?
Nee, nee, nee en… ja. De tijd waarin vrouwen fatale fouten konden maken is inderdaad voorbij. De verantwoordelijkheid voor kinderen en voor hun veiligheid ligt niet meer alleen bij hen: een deel daarvan is doorgeschoven naar de man. Er wordt vandaag meer betrokkenheid verwacht van vaders. En als een vrouw in een onveilige situatie verzeild (bijvoorbeeld het archetypische nachtelijke steegje, met de voetstappen van een man achter zich), dan is wat volgt niet meer alleen haar schuld. Ook al zijn er nog steeds rechters die vragen hoe kort het rokje van het slachtoffer was, meestal landt het gewicht van de verantwoordelijkheid op de man.
Dat is goed. Precies wat het moet zijn.
En uiteindelijk hebben we dan toch iets gevonden wat de man echt verloren heeft: de absolute vrijheid. Hij kent nu het gewicht van verantwoordelijkheid. Hij weet dat er grenzen zijn en waar die lopen. Je zou verwachten dat hij dit beschouwt als groei, als een waardevolle ontwikkeling naar maturiteit – maar we zien in de praktijk dat dit inzicht nog niet bereikt is. De man is nog steeds in de rouw.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
We moeten het over vaders hebben

In ‘Held in hoofdstukken’ gaat Mark Cloostermans in literaire werken op zoek naar constructieve, niet-toxische opvattingen over mannelijkheid. De bespreking van een boek wordt telkens over drie à vier afleveringen gespreid.

Boekenlinks: