Monsieur Hawarden | De geur van aarde en vruchtbaarheid

De held(in) van Monsieur Hawarden is afgesneden van de liefde en van seks, want niemand mag haar zonder kleren zien. Hawarden staat op dit punt machteloos: seks is out of the question.
Maar hier gebeurt iets merkwaardigs, want desondanks is deze novelle allerminst ‘maagdelijk’ of ‘aseksueel’. Integendeel, de hele tekst siddert en beeft juist van de seksuele spanning.
De behoeften die het lichaam van Monsieur Hawarden niet kan bevredigen lijken zich te verplaatsen naar iedereen om hem heen, zich uit te spreiden naar het hele land. Alles en iedereen in het dorpje Pont wordt onder seksuele stroom gezet. Waarom? Wat kan dat betekenen?

Seksueel geladen: een voorbeeld
Na een onweer ligt Monsieur Hawarden in een leunstoel bij het raam, en door dat raam ‘komt de geur van de aarde en van de vruchtbaarheid met onweerstaanbare kracht geweld, in hem, in zijn bloed, in zijn duistere gedachten’.
Voorbeeld 2. Tijdens een dorpsfeest hang de feromonen dik in de lucht: ‘de meisjes lachten driester en de jonge boeren bekijken ze met stoute ogen’.
Voorbeeld 3. Het schattige zoontje van de rentmeester, dat Monsieur Hawarden vaak vergezelt op wandelingen, wordt in de loop van de novelle volwassen en ‘herkent nu het verlangen dat hij reeds heeft ondergaan in de eerste siddering van zijn jongelingschap’.
Wat kan dit allemaal betekenen? Eén mogelijke interpretatie is dat De Pillecyn zijn hoofdpersonage wou veroordelen: hij heeft Hawarden veroordeeld tot een leven zonder lichamelijkheid, als straf voor de gender-overtreding die zij beging. Seksuele frustratie maakt Hawarden hypergevoelig voor het “geile leven” rondom hem: eerst in de mensen, later zelfs in het landschap.
Een hele nare, nare, conservatieve interpretatie is dit. Ze helpt mij overigens ook niet verder. Ik stel daarom een andere interpretatie voor: in de seksualisering van Monsieur Hawardens omgeving zien we een zoveelste vorm van de vrijheid die het vrouwelijke hoofdpersonage geniet nu ze een vrouw is geworden.
Vrouwelijke seksualiteit is doorheen de geschiedenis op alle mogelijke manieren ingeperkt, begrenst, beknot. Gereduceerd tot één man en één doel: voortplanting. ‘De patriarchale samenleving doet elke vrouw (…) een voorstel,’ schrijft Ivan Jablonka in zijn boek ‘Mannen die deugen’. ‘Mannelijke bescherming in ruil voor vrouwelijke gehoorzaamheid’: dat is de deal, te vinden in o.a. de Bijbel, de Koran en het burgerlijke wetboek van Napoleon. ‘De man voorziet in de behoeften van het gezin en is in ruil daarvoor het onbetwiste familiehoofd.’ De vrouw blijft achter met een heel nauw bemeten terrein: het huis en het zorgende.
Seksueel gesproken was de man vroeger zeker niet helemaal vrij, maar zijn speelveld was veel ruimer: niet het huis, maar de wereld. Precies dit zien we gebeuren in Monsieur Hawarden: het hoofdpersonage wordt man, geniet de bijbehorende vrijheden en spreidt haar/zijn seksualiteit (figuurlijk) uit over de wereld. Het personage blijft altijd op afstand, onkenbaar voor de lezer, maar we voelen Monsieur Hawarden in de wereld die we door haar ogen te zien krijgen: een wereld waarin de seksualiteit niet aan banden ligt en zich toont in alles wat leeft. De wereld van de man.
Kletskoek, zegt u? Een theorietje zonder enig bewijs? Goed, maar wat doen we dan met de boerin in het bed?

Seksueel geladen: het drama van de boerin
De scène waaruit ik nu ga citeren begint heel onschuldig, met Hawarden die een christelijke plicht uitoefent: het bezoeken van een zieke. Hij ontdekt algauw dat deze zieke niet fysiek lijdt. Het betreft een boerin die al drie jaar getrouwd en die (even verwoed als tevergeefs) probeert om zwanger te raken. Ze slaagt er niet in om moeder te worden, en dat heeft de relatie met haar man doen verzuren. Haar ‘falen’ als moeder is een bron van schaamte, een probleem dat niet kan worden uitgesproken. De Pillecyn vertelt ons dat de boerin Monsieur Hawarden in vertrouwen neemt, maar wij, de lezers, krijgen die dialoog niet te horen: hij geeft de boerin geen woorden in de mond. Gelukkig is hier een meesterlijk schrijver aan het werk, want ook vanop een afstandje is de pijn intens voelbaar. Lees even mee: ‘In monsieur Hawardens gedachten komt brandend de verbeelding van de onvruchtbare drift in deze kamer. Van de woedende omhelzingen waarover niet het mysterie ligt van de voortzetting van het bloed. (…) De heiligenbeelden op de kast schijnen hulpeloos en nederig te getuigen in deze kamer waar de drift niet door onbewuste levensvernieuwing wordt aangestoken en gevierd.’
Hoe bloemrijk en verbloemend De Pillecyns taal ook is, je krijgt hier een idee van een frustrerend, wrokkig, agressief seksleven, vergald door de zwangerschappen die er maar niet uit voortkomen. En de jonge boerin is daar ziek van geworden.
Monsieur Hawarden heeft de seksuele vrijheid van de man verworven. Wordt dat niet bevestigd door het beeld dat De Pillecyn hier geeft van het extreem ingesnoerde seksleven van de vrouw? Niet alleen reduceerde de maatschappij het seksleven van de vrouw tot een functie (met voortplanting als enige rechtvaardiging), ze verbond er ook nog eens zware verantwoordelijkheden aan. We komen niet te weten of de vruchtbaarheidsproblemen zich situeren bij de boer of de boerin… maar het is wel de boerin die er ziek van wordt. Haar man? Die kijkt ‘nors’ op als Meneer Hawarden op bezoek komt, maar meer dan geïrriteerd is hij niet. Mannen willen wel kinderen, maar ze gaan niet gebukt onder die dwang, schrijft De Pillecyn hier eigenlijk. Een vrouw móet moeder zijn. Een man blijft een man, ook als hij geen vader wordt.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Toen mannelijkheid opeens grenzen kreeg
(Monsieur Hawarden, Filip De Pillecyn, 4/4)

In ‘Held in hoofdstukken’ gaat Mark Cloostermans in literaire werken op zoek naar constructieve, niet-toxische opvattingen over mannelijkheid. De bespreking van een boek wordt telkens over drie à vier afleveringen gespreid.

Boekenlinks: