Datumloze dagen | Verdwaald in een boek

Toen ik besloot om Datumloze dagen uit de kast te halen en te herlezen voor Held in hoofdstukken, was dat voornamelijk omwille van dat zinnetje op het achterplat: dit zou een roman zijn over ‘een troebele vader-zoonrelatie’.
Toch voel ik nu dat ik op het verkeerde spoor zit. Al zijn vader en zoon de enige uitgewerkte personages van dit boek, ze hebben ons weinig te leren over vaders en zonen. Het eigenlijke thema van Datumloze dagen is de schaamte. Als een doodzieke Nathan zijn vader smeekt om hem uit zijn lijden te verlossen, neemt de ik-verteller dat verzoek ernstig: hij heeft geen noemenswaardige rol gespeeld in het leven van zijn zoon, maar hij kan veel goedmaken door Nathans laatste wens in te willigen.
Wat van hem wordt gevraagd, is een illegale euthanasie. Wat hem wordt aangeboden, is de laatste kans om zijn zoon zijn liefde te betuigen. In the process kan hij een punt zetten achter al die decennia van schaamte.
En op dit punt merk ik dat Datumloze dagen ons toch iets te vertellen heeft. Niet over vaders en zonen, maar over mannen.

Lelijkerds en mismaakten
Bij het samenvatten van de plot van Datumloze dagen voelde ik me meermaals onbehaaglijk. Als deze stukjes ook gelezen worden door jongere mensen, zouden er wel eens vlammen van woede uit hun oren kunnen slaan.
Wat, moeten we echt een boek lezen over een man die vrouw en pasgeboren kind in de steek laat? Een holbewoner die vrouwen ‘halfdieren’ noemt? Wat, moeten we begrip opbrengen voor een man die zich z’n leven lang schaamt voor zijn gedrag, maar niet de moed vindt om weer toenadering te zoeken tot zijn zoon? Wat tot de derde macht, moeten we een held zien in iemand die een illegale euthanasie pleegt?
In de Nederlandstalige literatuur van de 20ste eeuw was veel ruimte voor personages en vertellers met afstotelijke kenmerken. De pagina’s van Simon Vestdijk worden zowat uitsluitend bevolkt door lelijkerds en mismaakten. Critici ergerden zich wild aan het onhebbelijke, kleinzielige pestgedrag van Frits van Egters in De avonden (1947) van Gerard Reve. En Willem Frederik Hermans schiep met Henri Osewoudt een held die zowel fysiek als moreel afstotelijk was (in één van zijn meesterwerken, De donkere kamer van Damokles, 1958). Ook schrijvers die een versie van zichzelf opvoerden als hoofdpersoon van een roman, richtten de schijnwerper op hun allerkleinste kantjes. Lange tijd draaide de literatuur rond afkeurenswaardige mensen en hun afkeurenswaardige gedrag.
Het lijkt erop dat de lezer van de 21ste eeuw een andere smaak heeft. Hij wil personages met wie je kunt meeleven, aan wie je je kunt spiegelen of optrekken. Het gebeurt dat die hedendaagse lezer een negatief oordeel velt over een boek, enkel omdat de hoofdpersoon ervan bedenkelijke dingen doet (bijvoorbeeld overspel plegen). Het boek wordt niet afgekeurd op stilistische of literaire, maar op morele gronden. Of nog anders gezegd: het boek wordt verplicht zich te houden aan de wetten van de werkelijkheid.
Voor mij gaat dat te ver. Fictie is nu net een ruimte voor experiment, voor het uitzinnige en het buitensporige, voor het overtreden van grenzen. In het echte leven zou de hoofdpersoon van Datumloze dagen nooit de gelegenheid krijgen om te vertellen over hoe hij vrouw en zoontje in de steek liet. Hij zou nooit toekomen aan een analyse van zijn schaamte, want zijn gesprekspartner zou hem verontwaardigd de mond snoeren en alle banden met deze naarling verbreken.
Alleen in een roman kan het gedrag van de vader, zo schokkend en toch ook zo herkenbaar, beschreven worden en van alle kanten bekeken. Wat zijn we ermee vooruit om het personage ook in de roman het zwijgen op te leggen?

De tandarts die de boor in eigen mond steekt
Datumloze dagen verscheen in 2007, maar Jeroen Brouwers is in de kern een schrijver uit de 20ste eeuw. In zowat al zijn boeken snijden ik-vertellers zichzelf genadeloos in het vlees. Al hun zwakheden en fouten worden aan het licht blootgesteld. Het is een beredeneerd waagstuk: Brouwers durft het aan om de lezer in het harnas te jagen tegen zijn hoofdpersoon.
Je ziet het hem doen op allerlei manieren, met zowel nadrukkelijke als subtiele manoeuvres. Keren we nog een laatste keer terug naar het bos van Datumloze dagen, dan lezen we ergens dat de verteller een verband ziet tussen zichzelf… en een Nazi. Brouwers schrijft: ‘Rondjes lopend zoals de oorlogsmisdadiger Albert Speer, Hitlers lieveling, in het binnentuintje van de Spandaugevangenis in Berlijn, — twintig jaar lang rondjes lopen, zoals ik door dit bos, hij telde zijn voetstappen zoals ik bomen en berekende dat hij, al kwam hij niet uit dat schrale tuintje weg, driekwart van de wereld te voet had afgelegd.’
Hier horen we het geweten van de verteller, die zich bewust is van zijn schandelijke (zij het nu ook weer niet genocidaire) gedrag in het verleden. En de lezer heeft nog maar eens een impuls gekregen om zich van deze verteller af te keren.
Als Brouwers actief was geweest op Instagram, zou hij alleen foto’s zonder filter plaatsen. Als Brouwers een tandarts was, dan trok hij tanden zonder verdoving. Maar gelukkig was hij een schrijver – en wat voor één! Hij schreef in het allermooiste, soepelste, veelzijdigste Nederlands over de aller lelijkste kanten van de werkelijkheid en het leven.
Dit is de les die ons onverhoeds wordt aangereikt: de kracht van een man kan zich ook tonen in de moed om zich van de slechtste kant te laten zien.
Sociale media moedigen ons 24/7 aan om aan onszelf te werken. Aan ons lichaam, onze financiële toekomst, onze leiderschapscapaciteiten. Op alle vlakken moeten we de perfectie nastreven. Alles valt te trainen, alles kun je leren, zelfs het spel van de liefde: flirten is niet meer dan een verzameling technieken die je kunt oppikken, en die er allemaal op neerkomen dat je een vrouw een zorgvuldig gecureerd beeld van jezelf aanbiedt.
Een boek als Datumloze dagen biedt ons een uitweg, een kans om te ontsnappen uit het perpetuum mobile van de persoonlijke ontwikkeling: er zit namelijk ook kracht en schoonheid in het tonen van zwakheden en fouten. En het is een vorm van kracht die wij als mannen kunnen nastreven, zonder meteen toxisch te worden.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Een boeketje trigger warnings

In ‘Held in hoofdstukken’ gaat Mark Cloostermans in literaire werken op zoek naar constructieve, niet-toxische opvattingen over mannelijkheid. De bespreking van een boek wordt telkens over drie à vier afleveringen gespreid.

Boekenlinks: