De lege hemel | De onvermijdelijkheid van eenzaamheid

Een man heeft nooit griep, nee, een man gaat dood. Dat weten we allemaal. En precies zo voelt een man zich nooit zomaar een beetje alleen, nee, hij is een slachtoffer van de ‘male loneliness epidemic’.
Je kan dat zelfbeklag amusant of ergerlijk vinden, maar de feiten zijn de feiten: mannen hebben steeds minder goede vrienden en een steeds kleiner sociaal netwerk. Jonge mannen, oude mannen: het maakt niet uit, allemaal voelen ze de eenzaamheid. De gevolgen variëren van zelfdoding tot politieke radicalisering, geweld en moord. Meer dan voldoende reden, me dunkt, om een potje te filosoferen over wat eenzaamheid eigenlijk is – en dus om Marjan Slobs boek De lege hemel aandachtig te lezen.

In de zone van zelfonderzoek
Harde waarheden eerst: Slob gelooft niet dat de mens een leven zonder eenzaamheid kan leiden. Waarom? Simpel: het volgt logisch uit de complexiteit van ons brein. Als mensen zijn wij in staat om te filteren welke delen van onszelf we delen met de mensen om ons heen en welke niet. Isolement is daar een onvermijdelijk neveneffect van. ‘Zodra je onder ogen ziet dat anderen jou doorlopend beoordelen en inschatten, weet je ook dat je de indruk die je wekt maar beter kunt leren beheren. Je bent nu geen klein kind meer,’ schrijft Slob. ‘Daar, in die zone van zelfonderzoek en zelfbeheer, kan de kiem van de existentiële eenzaamheid wortel schieten.’ Slob ziet dit als een ‘stolp’ die we over onszelf zetten, en die echt contact met de buitenwereld onherroepelijk onmogelijk maakt.
Maar het ligt niet alleen aan de anderen, en al evenmin is het allemaal een gevolg van de noodzaak om te overleven in een wereld vol onzekerheden en gevaar.
Het menselijke bewustzijn, stelt Slob, is een weergaloze machinerie is. We kunnen onszelf zien in het hier en nu, maar ook in het verleden en elders. We kunnen onszelf in de toekomst projecteren en op basis daarvan plannen uitwerken. In mijn gedachten kan ik letterlijk àlles zijn. Nogal logisch dat de werkelijkheid ons vaak teleurstelt: in gedachten kon ik immers zoveel meer zijn.
Op dit punt haalt Slob er David Bowie bij, een artiest die voortdurend van muzikale stijl, visuele identiteit of stage persona wisselde. Een gezonde attitude, vindt Slob, want het is de enige manier om zoveel mogelijk aspecten van jezelf te exploreren, om zoveel mogelijk te zijn. Maar hoe dan ook, waarschuwt Slob, zullen we nooit helemaal ontsnappen aan die existentiële eenzaamheid: ze ontstaat automatisch ‘als het verschil zich opdringt tussen wie je bent en de rollen die er op enig moment voor je openstaan’.
We zijn eenzaam omdat we maar één ‘ik’ kunnen worden. We zijn verplicht om ontelbare andere ‘ikken’ achter te laten.

Verbeelding als overlevingsstrategie
Macho-influencers leggen graag de klemtoon op daadkracht, op doen. Studeren, het ontwikkelen van je intelligentie, denken in het algemeen – dat is voor watjes!
Marjan Slob ziet dat anders: ‘een lichaam gaat geen kostbare energie besteden aan het vergaren van kennis of inzichten waar het nooit iets mee zou kunnen’. In feite haalt ze de evolutietheorie boven om het denken te verheffen tot een vorm van doen: ons brein zou zich niet ontwikkeld hebben tot die indrukwekkende verbeeldingsmachine, in staat om ‘de ruimte [te] verkennen tussen de daadwerkelijke wereld en de mogelijke werelden’, als dat niet in het voordeel van onze diersoort zou zijn. Slob kan dat trouwens ook formuleren in termen die zelfs alpha males zouden aanspreken: ‘Wij mensen denken, voelen, fantaseren, redeneren volop. Dat zal dus wel zijn nut hebben. Want die activiteiten kenmerken ons, en in termen van strijd om de leefruimte zijn we een van de meest succesvolle diersoorten op aarde.’ (De cursiveringen zijn van mij.)
Als al die mannen-in-crisis iets kunnen leren uit De lege hemel, dan is het (1) dat eenzaamheid onvermijdelijk is en (2) het gevolg van de machtige verbeeldingsmachine in onze schedel.
Het probleem is niet eenzaamheid an sich, maar hoe dit fenomeen wordt verbouwd tot een perverse vorm van competitie. En nu zijn we klaar om in te zoomen op de harde kern van dit probleem.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Sociaal contact is geen wedstrijd
(De lege hemel, Marjan Slob, 3/3)

In ‘Held in hoofdstukken’ gaat Mark Cloostermans in literaire werken op zoek naar constructieve, niet-toxische opvattingen over mannelijkheid. De bespreking van een boek wordt telkens over drie à vier afleveringen gespreid.

Boekenlinks: