De meest tragikomische blik op de liefde

Een paar pagina’s. Meer hebben sommige auteurs echt niet nodig om een hele wereld op te roepen en personages neer te zetten die gaan ‘leven’. Als een van de grondleggers van het moderne korte verhaal beheerst de Anton Tsjechov die kunst als geen ander. In Ik hou van u heeft uitgeverij Nobelman elf korte verhalen van de Russishe grootmeerster gebundeld. De verhalen gaan allemaal over de liefde en het huwelijk. Nu eens theatraal, dan weer tragikomisch, maar altijd even scherp en trefzeker.

Samen met Shakespeare geldt Anton Pavlovitsj Tsjechov (1860-1904) als een van de grootste theaterauteurs uit de literatuurgeschiedenis. En samen met Edgar Allen Poe en Guy de Maupassant tilde Tsjechov het moderne korte verhaal naar een volwaardig eigen genre, naar een opzichzelfstaande literaire vorm. Waar zowel voorgangers en als tijdgenoten zoals Dostojevski, Tolstoi, Dickens, Zola, enz… al eens graag uitpakten met verhalen van meer dan 500 pagina’s, de literaire equivalenten van een marathon, excelleerde Tsjechov in het korte verhaal, zeg maar de literaire sprint.

De elf korte verhalen in Ik hou van u gaan allemaal over de liefde en het huwelijk. Liefde is volgens Tsjechov een soort ziekte, of zoals een personage in het verhaal De Diplomaat zegt: ‘Liefde is een ongeneeslijke kwaal!’. Als mogelijke remedie tegen die kwaal schuift Tsjechov graag het huwelijk naar voor.

In Ik hou van u passeren alle stadia de revue: van de prille verliefdheid tot de wittebroodsweken en de spanningen van het huwelijk. Telkens komen de personages zichzelf tegen. Tsjechov bekijkt zijn vaak kleinburgerlijke personages en de menselijke natuur met een kenmerkende tragikomische blik.

Die combinatie van treurnis en humor zit bijvoorbeeld erg duidelijk in De bruidegom en papaatje. Daarin probeert een man wanhopig onder een mogelijk huwelijk uit te komen. Hij probeert zijn toekomstige schoonvader wijs te maken dat hij niet alleen een arme drankverslaafde is, maar dat hij bovendien betrokken is bij een proces en dat hij ontsnapt is uit de gevangenis. Maar de schoonvader is er zo op gebrand één van zijn zeven dochters uit te huwelijk dat hij bereid is alles met de mantel der liefde te bedekken. De bruidegom gooit dan maar zijn laatste troef op tafel en zegt dat hij geestesziek is. De schoonvader begint toch te twijfelen, maar vraagt om een doktersattest. De bruidegom klopt aan bij een bevriende dokter, maar die weigert hem het nodige attest te geven. ‘Wie niet in het huwelijksbootje wil stappen, is niet krankzinnig, maar is integendeel een uiterst verstandig mens… Maar zodra je gaat verlangen naar beloftes van eeuwige trouw is een doktersverklaring zo geregeld… Dan zal het duidelijk zijn dat je je verstand hebt verloren’, zegt de dokter. Een catch-22 waar zelfs Joseph Heller jaloers op zou zijn.

Ook in Een vrouw zonder vooroordelen (een liefdesverhaal) neemt Tsjechov de kleinmenselijke zwakheden en beslommeringen op een humoristische manier op de korrel. Een man kampt tijdens zijn eerste huwelijksnacht met een geweldige gewetenswroeging en biecht met veel moeite aan zijn vrouw op dat hij vroeger een clown was. In plaats van hem af te wijzen, vraagt zijn vrouw hem om tijdens die eerste huwelijksnacht een aantal kunstjes boven te halen. Er volgt een handstand op het bed. De schoonvader maakt zich toch wat zorgen over het tumult in de slaapkamer van het jonge bruidspaar en komt stiekem even kijken. Net op dat moment is de bruidegom bezig aan een salto mortale.

Ondanks het soms theatrale gehalte van de personages, blijft de stijl van Tsjechov altijd zakelijk, bijna minimalistisch. ‘Zijn literaire stijl gaat naar feestjes in doordeweeks tenue’, zei Nabokov ooit over de stijl van Tsjechov. Tsjechov combineert dat onderkoelde realisme met een vlijmscherp waarnemingsvermogen en een fijngevoelige humor. Door die geslaagde evenwichtsoefening blijven de korte verhalen van Tsjechov overeind en blijven ze ook een voorbeeld voor generaties lezers en schrijvers.

Maarten De Rijk

Anton Tsjechov – Ik hou van u. Uit het Russisch vertaal door Anna Tuinenburg. Nobelman, Groningen. 88 blz. € 19,95.