Romantische overdaad en gebrek aan geloofwaardigheid

In Voor Polina vertelt Takis Würger het verhaal van Hannes Prager en Polina, twee mensen die vanaf hun kindertijd met elkaar verbonden zijn, elkaar door de jaren heen steeds opnieuw kwijtraken en weer proberen te vinden. Hun relatie wordt al vroeg gekleurd door muziek: Hannes blijkt een uitzonderlijk begaafd pianist en componeert zelfs een melodie die zijn gevoelens voor Polina moet vangen. Die muziek blijft als een soort onderstroom door het hele verhaal aanwezig, ook wanneer de personages elkaar uit het oog verliezen en hun levens uiteenlopen.

Het begin is bijna sprookjesachtig. De kinderen groeien op in een omgeving waarin toevallige ontmoetingen, sterke vriendschappen tussen de ouders en een ogenschijnlijk vanzelfsprekende nabijheid ervoor zorgen dat Hannes en Polina in elkaars wereld verankerd raken. Die vroege verbondenheid wordt abrupt verstoord door een reeks ingrijpende gebeurtenissen, met als belangrijk keerpunt de dood van Hannes’ moeder. Vanaf dat moment verandert de toon van het verhaal: Hannes trekt zich terug, breekt met muziek en laat ook Polina los.

Het tweede deel gaat over de lange periode waarin beide personages hun eigen weg proberen te vinden, maar steeds teruggetrokken worden naar dat beginpunt. De roman beweegt zich vervolgens in grote sprongen door de tijd en stapelt heftige wendingen op elkaar. Hannes werkt buiten de klassieke muziekwereld, raakt lichamelijk en emotioneel beschadigd, en komt door toeval toch weer in aanraking met piano en publiek. Polina studeert, reist en bouwt een eigen leven op, maar blijft op de achtergrond steeds verbonden met Hannes.

De opeenstapeling van gebeurtenissen is een van de meest problematische kanten van deze roman. Het verhaal leunt sterk op toeval en op dramatische omkeringen: ongelukken, plotselinge carrièresprongen, onverwachte ontmoetingen en toevallige herontdekkingen van het verleden volgen elkaar in hoog tempo op. Daardoor ontstaat het gevoel dat het verhaal niet zozeer groeit vanuit de keuzes van de personages, maar eerder wordt voortgeduwd door wat er nodig is om de plot verder te brengen. Het leven in de roman lijkt daardoor minder geleefd dan geconstrueerd.

De manier waarop de personages zijn uitgewerkt, versterkt dat gevoel. Hannes staat duidelijk centraal, maar ook hij blijft vooral een drager van het verhaal en van het thema. Zijn gevoelens zijn groot en allesomvattend, maar krijgen zelden een echt tegenwicht of innerlijke tegenspraak waardoor ze gelaagd worden. Polina blijft nog meer op afstand: zij wordt vooral zichtbaar door wat Hannes in haar ziet of projecteert, eerder dan door een eigen, overtuigend uitgewerkt perspectief. Daardoor ontstaat een liefdesverhaal waarin de relatie weliswaar centraal staat, maar de individuele mens achter die relatie niet scherp wordt.

De toon draagt op zijn beurt bij aan dat effect. Würger kiest vaak voor een nadrukkelijke, soms plechtige manier van vertellen: emoties en betekenissen worden al snel uitgesproken in plaats van subtiel opgeroepen. Dat geeft het verhaal een dramatische lading, maar laat weinig ruimte voor nuance of twijfel. Alles wordt groot, belangrijk en definitief: liefde is absoluut, verlies totaal, muziek is bijna magisch in haar werking. Die benadering kan overtuigen als je meegaat in het romantische uitgangspunt, maar maakt het tegelijk lastig om de personages als echte mensen te ervaren.

Ook de opbouw van het verhaal draagt een zekere lineariteit in zich. Het voelt alsof alles in dienst staat van een uiteindelijk moment van hereniging, waarbij de weg ernaartoe bestaat uit beproevingen die overwonnen moeten worden. Dat geeft de roman iets van een modern sprookje of een sterk gestileerde liefdesmythe. Tegelijk maakt het de uitkomst voorspelbaar en weinig verrassend in zijn uitwerking.

Voor Polina is een roman die duidelijk inzet op emotie en grootsheid, en die probeert liefde en muziek als allesoverstijgende krachten neer te zetten. Op momenten levert dat een meeslepende leeservaring op, vooral door het tempo en de intensiteit van sommige scènes. Maar de nadruk op toeval, de beperkte uitwerking van de personages en de sterk sturende verteltoon zorgen ervoor dat het geheel niet overtuigt als geloofwaardige werkelijkheid.

Anna Husson

Takis Würger – Voor Polina. Vertaald door Goverdien Hauth-Grubben. Uitgeverij Meulenhoff, Amsterdam. 287 blz. € 22,99.