Ongemakkelijke waarheden

Benjamin Moser definieert het zionisme als het vestigen en zorgen voor het voortbestaan van een Joodse staat in Palestina. Zelf groeide Moser in de Verenigde Staten op in een links en zionistisch milieu. De Mosers waren zionisten omdat iedereen zionist was, daar bestond blijkbaar een consensus over. Pas als twintiger kwam hij een vrouw tegen die onomwonden stelde dat het zionisme een vergissing was, dat Israël nooit had mogen bestaan, dat Israël uit een stel buitenlanders bestond die niks in het Midden-Oosten te zoeken hadden. Moser vond die mening schokkend, maar door Palestijnen te ontmoeten, die gek genoeg geen terroristische Jodenhaters bleken te zijn, en de gruwelijke realiteit van de bezetting in Palestina te aanschouwen, begreep Moser dat het probleem het zionisme en het bestaan van de Joodse staat zelf was. Het was een moeilijke en langzame weg, zoals het afleren van een moedertaal.

In Antizionisme wil Moser het verhaal vertellen van de lange geschiedenis van het antizionisme. Moser voert twaalf personen op die het zionisme hebben bestreden. Hij zoekt zijn getuigen in heel de wereld: Israël, Brazilië, Irak, Polen, Egypte. Hij schrijft over mannen en vrouwen, homo’s en hetero’s, gelovigen en ongelovigen, communisten en conservatieven. Er wordt chronologisch geschreven, waardoor de portretten van rabbijnen, journalisten, politici, kunstenaars en advocaten tegelijk een geschiedenis vormen van het ontstaan en verloop van het zionisme, het antizionisme en de ontwikkeling van de staat Israël. Moser laat zien dat Palestina tegen het einde van de negentiende eeuw bijna volledig niet-Joods was en dat er nooit religieuze conflicten waren – anders dan Europeanen hadden Arabieren Joden nooit kwaad gedaan. Al voor de Israëlische staat in 1948 werd gesticht, waren er pogingen om de oorspronkelijke bewoners te verjagen en die etnische zuivering is tot de dag van vandaag doorgegaan met een genocide als weerzinwekkend dieptepunt. Het is daarom belangrijk dat Moser de alternatieve stem laat horen: de stem die wars is van racisme, apartheid, nationalisme en militarisme. Ook schept hij terminologische helderheid door het antizionisme niet gelijk te stellen met antisemitisme – een retorische truc die vandaag al te veel wordt gebruikt. Het verwijt van antisemitisme wordt bovendien door de Israëlische machthebbers zo vaak ten onrechte gebruikt dat het woord uiteindelijk nietszeggend is geworden.

Aaron Samuel Tamares wist al aan het einde van de negentiende eeuw dat Joden niet agressief of dominant zijn. Het zijn de zionisten die een vredelievend geloof zouden veranderen in een krijgszuchtige natie met behulp van het Britse koloniale beleid. Een belangrijke stelling in Antizionisme is dat het nooit de bedoeling van de zionisten is geweest om een democratisch of rechtvaardig toevluchtsoord te creëren voor Joden, maar wel om het volk dat al eeuwenlang in Palestina woonde te onderdrukken en overheersen. Het is dan ook een zionistisch narratief dat de oorlogen van Israël louter defensief waren en dat de Joden de slachtoffers zijn en de Arabieren de agressors.

Antizionisme staat vol dergelijke ongemakkelijke waarheden. Al vanaf de tijd waarin Herzl, de grondlegger van het zionisme, zijn Der Judenstaat (1896) publiceerde, hebben zionisten banden aangegaan met racisten om ongewenste Joden te verwijderen uit verschillende landen. De Joodse historicus Avi Shlaim ontkracht het zionistische idee dat de Palestijnen zelf hun huizen zouden hebben verlaten tijdens de Nakba en stelt dat zij het slachtoffer waren van een etnische zuivering. Moser laat stemmen aan het woord die het zionisme vergelijken met het nazisme en daar goede argumenten voor hebben. Sadiq Saad schrijft dat het Britse bestuur zich van repressieve maatregelen bedient die een sterke vergelijking vertonen met de wreedheid van de nazi’s. David Ben Goerion, de eerste premier van Israël, zei dat het in het belang van Israël was om Hitler te gebruiken voor de opbouw van het land. De antizionisten zijn er ook duidelijk over dat het zionisme een vorm van imperialisme en kolonialisme is. De Zuid-Afrikaan Ronnie Kasrils legt het verband tussen zionisme en apartheid, een verband dat binnen de gemeenschap van mensenrechtenactivisten algemeen aanvaard wordt. De journaliste Felicia Langer is stellig: de Israëlische staat is een criminele organisatie omdat ze strikt juridisch onrechtmatig is. Israël is een staat die zijn eigen wetten overtreedt door mild te zijn voor Israëlische misdaden en de meest banale Palestijnse misdaden streng te bestraffen. Duidelijk is ook dat de Holocaust en de cultus van het slachtofferschap misbruikt worden om de meest afgrijselijke misdaden goed te praten. Antizionistische Joden werden ‘antisemiet’ of ‘Joodse zelfhater’ genoemd. Dat overkwam ook de filosofe Hannah Arendt na het publiceren van Eichmann in Jerusalem. Ze werd zelfs ‘nazi’ genoemd.

Sterk is ook dat antizionisten door Moser als mens worden neergezet: ze worstelen, het duurt lang voordat ze het zionisme afwijzen en ze kunnen ook van mening veranderen. Moser wijst op hun dapperheid: door het verkondigen van hun mening konden ze worden opgepakt, gevangengezet, gemarteld en vermoord – zoals de Nederlandse dichter Jacob Israël de Haan. Zelfs hun families worden lastiggevallen en bedreigd. Ook vandaag is het antizionisme nog altijd controversieel. De Joodse kunstenares Nan Goldin werd vooral in Duitsland hard aangepakt en bedreigd met broodroof, censuur en het boycotten van haar werk.

Benjamin Moser richt zich in het eerste hoofdstuk op jonge mensen. Hij wil duidelijk maken dat ze niet de eersten zijn in de traditie van het antizionisme en dat ze dus niet helemaal van voren af aan moeten beginnen. De stemmen van de antizionisten zijn te complex om in al hun nuances weer te geven, maar Moser doet zijn best om dat toch te doen. Antizionisme is een combinatie van geschiedschrijving, biografie en activistisch pamflet. Het verhaal is overigens niet nieuw: in academische kringen, bij historici en geïnteresseerde leken is het antizionisme bekend. De Joodse organisatie Jewish Voice for Peace is ook expliciet antizionistisch en is een hedendaags voorbeeld van het soort Joods antizionisme dat Moser historisch onderzoekt. Moser heeft de geschiedenis van het antizionisme niet uitgevonden, maar hij heeft zich heel goed geïnformeerd en het antizionisme voor een breed publiek toegankelijk gemaakt in een vlot geschreven boek. En dat is een niet geringe verdienste.

Kris Velter

Benjamin Moser – Antizionisme. Een Joodse geschiedenis. Vertaald uit het Engels door Toon Dohmen en Paul van der Lecq. De Arbeiderspers, Amsterdam. 430 blz. € 29,99.