Vaders en zonen | Het thema dat je wist dat zou komen

Donald, psychologisch misvormd door zijn vader, Fred Trump. Boris, het akelige eindproduct van een veeleisende en chaotische opvoeding door zijn vader, Stanley Johnson. Recep Tayyip Erdogan, zoon van een autoritaire, op discipline gefocuste vader. Viktor Orbán, zoon van een gewelddadige vader.
Uw geheugen bedriegt u niet: we hebben dit lijstje inderdaad al een keer eerder overlopen, namelijk bij het begin van aflevering 16. Dat de meest memorabele politici van de 21ste eeuw opvallend vaak de littekens vertonen van een disfunctionele vader-zoon-relatie: ik trok daar toen de conclusie uit dat we het moeten hebben over vaders en zonen. Je kunt niet praten over mannelijkheid zonder in te zoomen op hoe vaders en zonen zich tot elkaar verhouden.
Welk literair werk zou daar beter voor geschikt zijn Vaders en zonen, de beroemdste roman van de Russische grootheid Ivan Toergenjev (1818-1883)?

De belofte van een titel
Oorlog en vrede. Misdaad en straf. Leven en lot. Vaders en zonen. De Russen hebben iets met tweeledige titels. Een titel die uit een woordpaar bestaat heeft iets merkwaardig aantrekkelijks. Is het een soort inherente spanning? De belofte van conflict?
Nemen we Leven en lot van Vasily Grossman. In dat boek verwijst ‘leven’ naar de vrijheid van het individu, terwijl ‘lot’ slaat op de vrijheidsbelemmering, uitgeoefend op het individu door een autoritaire staat. De termen in de titel kondigen dus aan welke krachten in de roman met elkaar in conflict zullen komen.
Oorlog en vrede is min of meer hetzelfde verhaal: Tolstojs roman gaat niet over een specifiek gewapend conflict, maar over een maatschappij die telkens weer door l’appel des armes uit balans wordt gebracht. Ook in Dostojevski’s Misdaad en straf herkennen we termen die elkaar tegenpolen zijn.
En wat met Vaders en zonen?
Met die anders titels in het achterhoofd zou je denken dat ook deze twee woorden elkaars tegenpolen zijn. Dat het boek gaat over het conflict tussen de in de titel genoemde vaders en zonen. Ja toch?
Ik heb al eerder een essay geschreven over Vaders en zonen, voor mijn boek Spoiler. Over televisieseries en wereldliteratuur. Toch viel het me pas op toen ik de roman voor deze reeks een derde keer las: dit boek, beschouwd als de ultieme roman over de clash tussen de generaties, gaat niet echt over het geweld van die clash. De titel is Vaders en zonen, niet Vaders tegen zonen.
Het werpt een ander licht op het boek. En dat niet alleen, het voert rechtstreeks naar datgene waar het me in ‘Held in hoofdstukken’ altijd om te doen is: een constructieve benadering van mannelijkheid.

Een gast als een staaf dynamiet
Vaders en zonen (1862) begint met Arkadi Kirsanov die, pas afgestudeerd, terugkeert naar het ouderlijk huis, ergens in een afgelegen provincie. Hij brengt een gast mee: Bazarov, zijn beste vriend. Al gauw staat het hele huis op stelten: verhitte discussies, ruzies, familieleden die elkaar nauwelijks nog herkennen.
De aanblazer van al dat stormgeweld is Bazarov. De jongeman blijkt een vat vol bikkelharde meningen, die hij met sardonisch plezier op een geschokt publiek loslaat. Hij is zoveel meer dan de gast van de familie Kirsanov: hij is een staaf dynamiet die iedereen uit balans brengt en elke ogenblik kan exploderen, met blijvende schade als gevolg.
Toergenjev zoog Bazarov niet helemaal uit zijn duim: hij liet zich inspireren door de jongeren van zijn tijd. En om die ‘Bazarovs’ beter te begrijpen, moeten we even inzoomen op de maatschappelijke context waarbinnen Vaders en zonen ontstond.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Generatie Ctrl-Z
(Vaders en zonen, Ivan Toergenjev, 2/5)