Economie voor gevorderden

Net zoals ze vroeger ook al deed, levert de Oostenrijkse auteur Elfriede Jelinek in haar nieuwe boek – op de titelpagina staat niet het woord ‘roman’ – kritiek op het kapitalisme. Dat doet ze door afwisselend dieren aan het woord te laten die klagen over de erbarmelijke omstandigheden waarin ze door mensen worden grootgebracht en geslacht, maar ook over de vernietigende gevolgen van het kapitalisme voor mens en natuur. Jelinek schrijft over hebzucht en egoïsme, oorlog en natuur, kredieten en banken. Ze legt de absurditeit van het financiële systeem bloot en probeert dat op een satirische manier te doen, met af en toe wat humor en woordgrapjes.
 
Elfriede Jelinek is een erudiet auteur, ambitieus en goed geïnformeerd. Bovendien heeft ze een belangrijke boodschap te vertellen. Maar Onder dieren is zo complex en warrig geschreven dat het moeilijk boeiend kan blijven. Grote stukken van het boek, en dan voornamelijk de passages over economie, zijn onbegrijpelijk. Wie niet weet wat de warentheorie of de krediettheorie van het geld inhoudt, moet niet aan het boek beginnen of eerst wat onderzoek doen. Dat laatste heeft Jelinek ook gedaan. In het boek verwijst ze meermaals naar Wikipedia en achteraan worden enkele inspiratiebronnen vermeld, waaronder Karl Marx maar ook Plato, want alsof het nog niet ingewikkeld genoeg is, verweeft ze haar kritiek op het kapitalisme met wijsgerige ideeën over het ene en het veelvuldige, het zijn, het zijnde en het niet-zijn.

Misschien kunnen de dieren dan voor een beetje verlichting of relativering zorgen? Dat blijkt ook niet het geval, want de dieren, hoe verschillend ze ook zijn, spreken met dezelfde antikapitalistische stem: de stem van Jelinek. Of nu een koe aan het woord is of een haas, het verschil is nauwelijks merkbaar. Op zich is dat geen probleem: Jelinek hoeft de dieren geen persoonlijkheid te geven en er mag vanuit één stem geroepen worden dat het kapitalisme een luchtbel is, maar dat maakt haar originele uitgangspunt, het spreken door dieren, wel irrelevant.
 
Een auteur mag zijn of haar lezer nooit onderschatten en moeilijke boeken mogen niemand afschrikken. Jelinek lezen is altijd een inspanning leveren. In haar roman Hebzucht (2003) werd ook kritiek gegeven op materieel egoïsme maar de roman was bijzonder sterk geschreven, vermakelijk en boeiend. Haar voorlaatste boek, Persoonsgegevens (2023), had gedeeltelijk ook dezelfde inslag: het volgen van internationale geldstromen. Ook dat boek was bij momenten complex maar hoewel ook niet alles even helder was, bleef het geheel leesbaar en zorgde de taal voor een fascinerend boek. Helaas botst Jelinek in Onder dieren op een grens: een grens waardoor het boek voor veel lezers een kwelling dreigt te worden. De enige positieve interpretatie zou kunnen zijn dat Jelinek in haar literaire tekst de ondoorzichtigheid van het financiële systeem zelf wou benaderen. In dit opzicht is het boek geslaagd. Maar de onleesbaarheid blijft en dat is jammer want Elfriede Jelinek is een auteur met een vlijmscherpe pen en een grote maatschappelijke betrokkenheid. Die Nobelprijs kreeg ze niet voor niets. Daarom ook oneindig veel lof voor vertaler Inge Arteel die een bijna onmogelijke taak heeft volbracht.

Kris Velter
 
Elfriede Jelinek – Onder dieren. Vertaald door Inge Arteel. Querido, Amsterdam. 176 blz. € 24,99.