De helaasheid der dingen | Alcohol, wielrennen en andere Vlaamse klassiekers

De helaasheid der dingen is een Vlaamse klassieker. De roman, verschenen in januari 2006, haalde in 2021 zijn 70ste druk; we mogen aannemen dat we intussen flink op weg zijn naar de 100ste. De verfilming was een bescheiden succes, maar veel belangrijker is dat het neologisme ‘helaasheid’ ingeburgerd is geraakt. Verhulst verzon het om te verwijzen naar een onoplosbaar probleem. Naar dingen die zo treurig zijn dat je er alleen maar om kunt lachen.
De helaasheid der dingen maakte een bestsellerschrijver van Dimitri Verhulst. Er gebeurde iets zeldzaams: zowel de kritiek als het publiek omarmden hem opeens. Het grote publiek valt wel vaker voor een roman die gebaseerd is op waargebeurde feiten. Veel zeldzamer is dat die roman ook de goedkeuring van de literaire wereld wegdraagt. Verhulst kreeg het voor elkaar: de stijl overtuigde de kenners, terwijl het verhaal over zijn kindertijd in een gezin vol alcoholverslaafden hem op de radar van de gewone lezer zette.
Ik las de roman net vóór de doorbraak, dus toen Verhulst nog geen household name was. Hij was gewoon een auteur wiens boeken worden besproken in de boekenbijlage van de krant, maar die daarbuiten weinig tot geen bekendheid geniet. Mijn recensie was lovend en kreeg daardoor best veel ruimte in de krant, maar van een voorpagina of een interview kon geen sprake zijn. Immers, wie was die Verhulst nou helemaal?

Tegenvaller?
In 2025 besloot ik De helaasheid der dingen te herlezen. Ik verwachtte me aan een tegenvaller. Je leest een klassieker met andere ogen dan de nieuwe roman van een jonge auteur die aan de weg timmert. Ik vreesde dat ik in 2006 te lovend was geweest. Dat overkomt me wel vaker, als ik boeken uit mijn recensentenjaren herlees.
Maar nee. De helaasheid der dingen bleek een verdiende klassieker te zijn. Je merkt aan alles dat Verhulst met dit boek zijn stem vond. Later werd die stem een trucje, en volgde er een sliert van romans die de recensenten telkens dezelfde kritiek ontlokten: het is nog even wachten op een echt gróte Verhulst. In die latere romans dient de bloemrijke stijl om het recycleren van oude ideeën te verdoezelen, maar níet in De helaasheid: hier is Verhulst op het toppunt van zijn kunnen.
De helaasheid der dingen gaat over mannen (t.w. hulpeloze mannen) en alcohol (t.w. verslaving aan). Verhulst voert een huishouden op dat in Vlaanderen ‘marginaal’ genoemd zou worden en in Nederland ‘een huishouden van Jan Steen’, en dat gebaseerd is op zijn eigen familie. De kleine Dimitri, zijn vader, diens broers en hun stokoude moeder delen één huis. De mannen zijn stuk voor stuk mislukkelingen; in de allereerste alinea worden ze al ‘nutteloze mannen’ genoemd. Elke poging om zich uit de armoede te werken strandt op hun alcoholmisbruik. De solidariteit in het gezin is zowel hartverwarmend als contraproductief: zo zijn alle ooms apetrots op Dimitri’s vader als die afkickt van de alcohol, maar die verdienste wordt gevierd… met een feestje dat de vader prompt doet hervallen.

Vragen
De helaasheid der dingen is eigenlijk geen roman maar een verhalenbundel, een verzameling van de sterkste verhalen over de familie Verhulst. De enige ontwikkeling vindt plaats tegen het einde van het boek, als de grootmoeder besluit dat de maat vol is en zelf de sociale diensten contacteert. Dat leidt ertoe dat Dimitri uit huis wordt geplaatst. In het laatste hoofdstuk keert de intussen volwassen Dimitri terug naar het marginale dorp van zijn jeugd, om daar onder ogen te zien dat hij net zo’n belabberde vader als zijn eigen vader geworden is.
Het kan bijna niet anders, of De helaasheid heeft ons dingen te zeggen over zowel mannelijkheid als vaderschap. Misschien kan herlezing ook een antwoord bieden op de vraag: waarom werd uitgerekend dít boek een succes en een klassieker?

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Domweg gelukkig in de marginaliteit
(De helaasheid der dingen, Dimitri Verhulst, 2/3)