Vaders en zonen | Vaders of zonen?

Hoe stond Ivan Toergenjev tegenover de nihilistische jongeren die de goegemeente van het 19de-eeuwse Rusland de stuipen op het lijf joegen? Welke positie drukte hij uit met Vaders en zonen? Aan welke kant stond hij: vaders of zonen?
De roman maakt een sluitend antwoord onmogelijk. Daarvoor is de tekst te ambivalent. De ‘boodschap’ van de auteur blijft altijd nét buiten handbereik.
Anderzijds lijkt het roemloze einde van Bazarov wel erg sterk op een straf die de auteur zijn personage oplegt. En er is ook nog het lot van Arkadi Kirsanov. We zijn hem uit het oog verloren, maar het was Arkadi die zijn vriend Bazarov meetroonde naar zijn ouderlijk huis. Ook Arkadi was in de ban van de idealen die Bazarov bezielden, zij het veel minder hartstochtelijk dan zijn vriend. In de eerste helft van de roman leidt dat tot meerdere woordenwisselingen tussen Arkadi en zijn vader, die pogingen doet om zijn zoon te begrijpen, maar daar niet in slaagt.
Aan het einde heeft Arkadi echter een hele gedaanteverwisseling ondergaan: hij is getrouwd, zelf vader geworden, en heeft zich verzoend met zijn vader. Hij heeft diens verantwoordelijkheden op de boerderij overgenomen. De ‘oude’ Arkadi droomde van ingrijpende hervormingen, grote veranderingen. De mature Arkadi beperkt zich tot kleine moderniseringen van het werk op de boerderij. Als die arme Bazarov, koning van de genadeloze reprimande, nog leefde, zou hij waarschijnlijk iets zeggen als: Arkadi is niet gestorven, maar de idealen in hem wèl.

Kant kiezen
Het is moeilijk om dit alles niet te interpreteren als een afstraffing van alles waar Arkadi en Bazarov voor stonden: de één sterft, de ander voegt zich naar oude verwachtingen en rollen.
Schaarde Toergenjev zich daarmee aan de kant van de ‘vaders’? De generatie van de Bazarovs vond van wel: de jongeren van het jaar 1862 noemden de auteur een conservatief en lazen in zijn portrettering van Bazarov een aanval op hun generatie. Maar ook conservatieven waren niet te spreken over Vaders en zonen. Ze verweten Toergenjev met Bazarov een standbeeld voor het nihilisme te hebben opgericht.
De auteur bleef hardnekkig weigeren om zich uit te spreken. Verstandig van hem, natuurlijk: hij had allicht geen zin om in het vizier te lopen van de tsaar en diens gedachtenpolitie. Hij deed wèl een poging om de kwestie verder te nuanceren: de hele roman Rook (1867) is geschreven als een uitdieping van en een commentaar op Vaders en zonen. Het hielp niet. Vaders en zonen bleef jarenlang een intens controversieel boek. En daardoor ook een ‘onverbiddelijke bestseller’, wil ik wedden.

De Vraag
Het is natuurlijk allemaal leuk en aardig, dat gedoe over Russen die bekvechten over de interpretatie van een roman, maar die Russen liggen al bijna twee eeuwen in hun graf. Tijd voor u om ongegeneerd egoïstisch te zijn en zonder schaamte De Vraag te stellen die al een hele poos op uw lippen brandt: what’s in it for me?
Kan Toergenjev ons helpen met de crisis van de mannelijkheid?
Antwoord: ja.
De crisis van de mannelijkheid vertakt zich immers ook naar mannen die vader worden. Het is ontegensprekelijk een vooruitgang dat rollen als ‘de emotioneel afwezige vader’ of ‘de autoritaire vader’ worden afgewezen… maar er is niets voor in de plaats gekomen. De stuurloze vader kan zich regelrecht nutteloos gaan voelen: moeders die zelf carrière maken, hun work-life balance op orde krijgen, zelf vastgoed aankopen… hebben geen nood aan de man-als-kostwinner.
En een man die wordt geraakt in zijn self-esteem?
Die doet gekke dingen. Die richt schade aan.
Denk terug aan hoeveel schade slechte vaders kunnen toebrengen (zie: dit lijstje) en het is meteen duidelijk hoe ernstig dit probleem is.
We hebben nood aan constructieve invullingen van wat een man kan zijn? Dan hebben we een nog veel grotere nood aan constructieve visies op vaderschap.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Vaders met het ego op pauze
(Vaders en zonen, Ivan Toergenjev, 4/5)